Obraz Dłoń Fatimy

Fiolet, kość słoniowa i miedź: kolor obrazu Dłoń Fatimy

Dlaczego ochronny błękit zniknął z tych Obrazów Dłoni Fatmy?

Szukaj błękitu na tych płótnach: tam go nie ma. To pierwsza rzecz, która rzuca się w oczy, gdy zna się khamsę, ponieważ w sukku jest prawie zawsze kobaltowy lub indygo, od ceramiki z Nabeul po okna malowane co wiosnę. Obraz Dłoni Fatmy otwiera się natomiast na purpurę, fiolet, pudrowy róż, kość słoniową. Ta nieobecność to nie kaprys: błękit był kolorem lekarstwa, kolorem, który nakładano na przedmiot, aby zneutralizować spojrzenie. Usuwając go, te prace wyciągają dłoń z półki amuletów i wprowadzają ją do rejestru portretu.

Zamiast tego spójrz, gdzie ten purpura się osadza: w welonie za karkiem, w cieniu pod policzkiem, we wilgotnej poświacie, która zdobywa papier wokół palców. To kolor rozcieńczony, prawie nigdy nie nakładany płasko. Ma jednak prawdziwe źródło w Maghrebie, poza amuletami: jacarandy fioletujące aleje w maju, bugenwille rzucane na tynk, ściany gliniane zmieniające kolor na parme pół godziny przed nocą. Na ścianie ten fiolet działa inaczej niż turkus khams z witryny: nie odbija się, osiedla, i nabiera czerwieni, gdy zapala się lampa.

Skąd pochodzi miedź, która otacza palce i rozgrzewa te purpury?

Metal nigdy nie pozostaje w tle tych obrazów: otacza palce złotym pociągnięciem, rozświetla perły szeregiem, biegnie przez włosy, osadza się w proszku na policzku. Miedź, złoto matowe, czasem złocisty odcień prawie rdzawy, stanowią drugą stałą cechę obrazu Dłonie Fatimy. Ton ma precyzyjne umiejscowienie ulice dzwoniarzy z Fes i Marrakeszu, gdzie młotkowana miedź przybiera pomarańczowe odblaski, które poruszają się wraz ze światłem. Ma również drugie źródło, bardziej intymne: henna, miedziana na dłoni przed zbrązowieniem.

Ten złoty pociągnięcie najpierw wykonuje pracę kompozycyjną: to on przywraca wzrok do dłoni, gdy fioletowe tło zaczyna wszystko pochłaniać. Zapobiega również temu, by skala nie przechyliła się w chłód, i łapie purpurowce, kiedy dzień gaśnie, a ściany tracą kolory. W pomieszczeniu tworzy pomost z tym, co już posiadamy: uchwyt, lampa, rama, talerz. Tam, gdzie błękit amuletów wymagałby harmonii, złoto przyczepia się do zwykłych przedmiotów, a płótno przestaje być elementem dodanym.

Kość słoniowa i kwiaty pastelowe wokół dłoni to nie puste tło

Wokół palców obrazy Dłonie Fatimy pozostawiają szerokie pasma kości słoniowej, beżu i kremu, usiane kwiatami pastelowymi. To jasne tło to nie pustka: przypomina gzym i tadelakt ścian, surową wełnę haiku, papier pozostawiony nagi przez akwarelistę. Kwiaty z kolei nie wyłaniają się znikąd: namalowana henną dłoń nigdy nie jest gładka, wypełnia się rozetami, kropkami i rzemykami. Te pastele przejmują to wypełnienie, poluzowując je.

Ta jasność działa najpierw na samą dłoń: odcieniowane kremem pięć palców jest czytelne od razu, a kwiaty pastelowe pozostają w tyle zamiast rywalizować o wzrok. Takie tło nie zjada światła, ono je odbija, co sprawia, że obrazy te są czytelne tam, gdzie inne gasną: korytarz bez okna, schody, sypialnia. Przy słabym oświetleniu fiolety nadal trzymają się, a pastele unikają efektu witrażu nasyconej gamy. Pozostaje miękki mur do życia, na który patrzymy długo bez zmęczenia.

Co zmienia ręka pomalowana bezpośrednio na twarzy w Obrazie Dłoni Fatimy

Tutaj dłoń jest zawsze trzymana, nigdy zawieszona w próżni

To najbardziej natychmiastowa cecha tych obrazów: dłoń nie dryfuje sama po środku kompozycji . W Obrazie Dłoni Fatimy czesze włosy, opiera się o policzek, wślizguje się do ozdoby. Historycznie rzecz biorąc, to właśnie jest jej miejsce. Khamsa nie została stworzona do oglądania z daleka: była odbojnik na drzwiach, rysowana henną w dłoni, wytatuowana na skórze, przyszywana do ubrania dziecka. Zawsze potrzebowała żywego wsparcia.

Rezultat na ścianie jest bardzo konkretny: widzimy twarz zanim zobaczymy znak. Symbol nie narzuca się przy pierwszym spojrzeniu, odkrywa się go przy drugim, co pozwala tym obrazom żyć w przedpokoju lub wspólnym pomieszczeniu bez wygłaszania przemówienia. Inna konsekwencja: amulet z witryny jest symetryczny, z dwoma kciukami, kształt, którego żadna ludzka dłoń nie posiada. Tutaj palce są anatomiczne, z fałdami i paznokciami. Ochrona przestaje być emblematem, by stać się gestem kogoś.

Czy obrazy Dłonie Fatimy wymagają ciszy?

Ustałe usta, spuszczone wzrok lub odwrócone spojrzenia: cisza przenika te Obrazy Dłoni Fatmy jak motyw sam w sobie. Tam również obraz mówi prawdę. Zanim stanie się przedmiotem, khamsa to gest: podniesiona dłoń, rozstawione palce, który towarzyszy formule khamsa fi ainek, pięć w twoim oku. Pokazuje się ją dokładnie po to, by nie musieć nazywać tego, przed czym się chroni, ponieważ nazywanie samo w sobie już przyciąga. Ta dłoń służy przede wszystkim do milczenia.

Żaden z tych twarzy nie szuka wzroku osoby, która je obserwuje, a to zmienia sposób, w jaki zajmują one pomieszczenie. Obraz, który prowokuje, szybko męczy; tutaj dłoń stwarza barierę, powieki zamykają się lub odsuwają na bok, i to właśnie wycofanie sprawia, że te dzieła są przyjazne w codziennym użytkowaniu. Dopasowują się one tym lepiej do miejsc przejściowych i wypoczynku: korytarza pokonywanego dziesięć razy dziennie, łóżka, ściany naprzeciwko fotela do czytania. Wracamy do nich bez bycia proszonym, jak przed znajomą twarzą, która nic nie żąda.

Czoło, skronia, czubek głowy: dlaczego dłoń zawsze powraca w tym samym miejscu?

Na wszystkich tych Obrazach Dłoni Fatmy dłoń powtarza się w tych samych miejscach: na czole, u nasady włosów, na skroni, na górze głowy, jak nakrycie głowy. To dokładnie te obszary, które kobiety amazighskie tatowały, między brwiami, na czole, na brodzie i które pokrywają diademy ślubne obciążone koralikami i zawieszkami. Chroniono to, co wystawione na wzrok innych: otwartą twarz, a przede wszystkim jej wierzchołek.

Ten górny punkt nadaje tym tkaninom ich pionowość. Kompozycja rośnie: zaczyna się od szyi lub brody, przechodzi przez twarz i kończy się koroną palców i pereł. Zajmuje więc lepiej wąską ścianę między drzwiami, w niszczu, nad niskim meblem, niż szeroką powierzchnię poziomą. Ponieważ szczyt pozostaje punktem najbardziej obciążonym, oko zawsze wraca do niego: pomieszczenie zyskuje lekki ruch wstępujący.

Ozdoby i plamy, które zdobią Obraz Dłoni Fatmy

Co robią te perły i krople łez wokół dłoni?

Niewiele jest Obrazów Dłoni Fatmy, na których dłoń pojawia się naga. Jest prawie zawsze otoczona przez ozdobę : kryształowe perły, rzędy kulek, kamień cięty w kształcie kropli wiszącej na brzegu twarzy. Zgodnie z tradycją. W biżuterii Maghrebu khamsa nie jest pojedynczym amuletem: nawleka się ją między kulki bursztynu, gałązki koralowców i płyty ze srebra emaliowanego , tak jak robi się to w Tiznit. Ma wartość wśród innych, nigdy sama na końcu łańcucha.

Kropla natomiast powraca tak często, że zasługuje na to, by się na nią spojrzeć. Kamień w kształcie kropli zwisa, więc się porusza, więc łapie światło : medytterrańscy grawerzy obrabiali go właśnie z tego powodu. Na płótnie ten wisior tworzy pion, linę pionową, która ciągnie kompozycję w dół i nie pozwala koronie palców przejąć wszystkiego. Na ścianie ta pionowość jest czytelna z daleka; często to ona daje wrażenie, że dzieło oddycha zamiast leżeć bez ruchu.

Ten pompon zawieszony na brzegu twarzy nie ma nic wspólnego z darmową ozdobą

Puch wełny lub jedwabiu opada na brzeg prawie każdego Obrazu Dłoni Fatmy, czasami kości słoniowej, czasami różowy lub miedziany. Ten detal pochodzi bezpośrednio z ozdób i uprzęży Maghrebu: pompony przyszyte do nakryć głowy podczas ślubów, orzechy przymocowane do kaptura burnousu, pompon wełniany barwiony przymocowany do lejców mułów i wielbłądów. Umieszczano je tam, gdzie wzrok mógł się zatrzymać, aby przyciągnąć go do tego, co się porusza, a nie do tego, co jest ważne.

Malowany, pompon zachowuje swoją rolę przynęty i zyskuje kolejną: jest najdelikatniejszym punktem płótna, miękką i puszystą substancją pośród metalu, kamieni i skóry. Przełamuje powagę, jaką symbol mógłby wywołać, i zapobiega surowości kompozycji. W pokoju często jest to pierwsza rzecz, którą dziecko wskazuje palcem, a ona pozwala tym dziełom być lubianym zanim zostaną wyjaśnione.

Dlaczego akwarela wylewa się poza obramowanie w tych Obrazach Dłonie Fatimy?

Kontury nie trzymają, i tak ma być: wokół palców, Obraz Dłoni Fatimy wypuszcza plamki, smugi, wilgotne aureole , które gryzą w tło. Ten rozmycie ma realny model. Dłoń z henny nigdy nie jest ostra : pasta trochę cieknie na skórze, linia pogrubia się, kolor przechodzi ze szarłatnego do brązowego w ciągu kilku dni. Garnki barwiczne robią to samo z wełną. Tradycyjny wzór zawsze godził się z żywymi krawędziami.

Ta swoboda zbliża te płótna również do współczesnej malarstwa, tego na ścianach i szablonów w dużych miastach, gdzie stary symbol pojawia się rzucony, kapie, akceptowany. Z daleka efekt jest wyraźny: nie widzimy pictogramu, ale obrazu, z jego wypadkami i przezroczystościami. To pozwala tym dziełom trzymać się ściany dzisiaj, obok oszczędnych mebli, bez przypominania znaku ani powiększonego talizmanu.

Często zadawane pytania dotyczące obrazów dłoni Fatimy

Ta dłoń nazywana jest również dłonią Marii: czy te obrazy należą do jednej tradycji?

Nie. Te płótna nie dzielą: żadne z nich nie dodaje napisu religijnego. Dłoń z pięcioma palcami, którą tam widzimy, nazywa się khamsa po arabsku, dłoń Fatimy od imienia córki Proroka i dłoń Marii w rodzinach żydowskich Magrebu, na pamiątkę siostry Mojżesza. Krążyła z domu do domu na całym basenie Morza Śródziemnego, niesiona przez sąsiadów, którzy nie modlili się do tego samego boga. Malowana tutaj na froncie, pozostaje gestem dzielonym zanim stanie się znakiem przynależności.

Podarowanie dłoni Fatimy z okazji narodzin lub ślubu, czy to jest zgodne z jej tradycją?

Tak, a to nawet jej najstarsze zastosowanie. Khamsa była przyszywana do ubrania noworodka, zawieszana nad kołyską, szyta do welonów panny młodej między srebrnymi monetami i bursztynem. Te płótna przedłużają to użycie bardziej niż je wynajdują: kobieta ozdobiona, dłoń spoczywająca na czole, perły, pompon. To prezent, który mówi o opiece bez konieczności pisania go, a następnie przekazywany dalej.

Jaka jest różnica z niebieskim okiem nazar, które można spotkać wszędzie w basenie Morza Śródziemnego?

Nazar to oko: dysk ze szkła niebieskiego, który patrzy i zwraca wzrok na wzrok. Khamsa natomiast jest otwartą dłonią, gestem, jaki wykonuje się ciałem. Różnica jest widoczna na tych płótnach: ani zimne błękitu, ani hipnotycznego kręgu, ale palce, skóra, miedź i fiolet. Zawiesza się jeden, aby stawić czoła, drugi, aby uspokoić, a drugi lepiej komponuje się z ciepłymi odcieniami.