Chryzantema w historii sztuki: od cesarskiej Japonii po impresjonizm
9 min czytania · autor: Walensky
OBRAZ CHRYZANTEMA
Kwiat zdobiący pieczęć cesarza Japonii, rosnący na flamandzkich obrazach XVII wieku obok czaszki i klepsydry, a w końcu rozlewający żółć po ostatnich latach Claude’a Moneta w Giverny. Niewiele motywów kwiatowych przemierzyło tyle kontynentów i stuleci, nie tracąc swojej aury. Chryzantema nie jest zwykłym ozdobnym kwiatem wśród innych: to znak nasycony historią, który zmienia znaczenie w zależności od ręki, która ją malује.
Odpowiedź wprostChryzantema narodziła się w Chinach za dynastii Tang jako symbol długowieczności, zanim stała się w Japonii emblematem cesarskiego tronu i centralnym motywem ukiyo-e oraz sumi-e. W Europie pojawia się późno w malarstwie XIX wieku dzięki japonizmowi, u artystów takich jak Claude Monet, z symboliką zupełnie inną: kolor biały, znak żałoby w Azji, w Europie kojarzy się raczej z czystością lub hołdem.Zrozumienie tej podwójnej interpretacji pozwala też lepiej wybrać dzieło z motywem kwiatowym do domu, wykraczając poza proste kody kolorystyczne.
- Chryzantema pojawia się w Chinach za dynastii Tang jako symbol długowieczności i szlachetności ducha.
- W Japonii staje się emblematem cesarskim: herb tronu Chryzantemy wciąż zdobi oficjalne dokumenty.
- Zachód odkrywa ją późno, dzięki japonizmowi, który wpływa na Moneta i Art nouveau.
- Kolor radykalnie zmienia znaczenie zależnie od kultury: biel jest żałobna w Japonii, czysta w Europie.
Chryzantema, tysiącletni motyw między Wschodem a Zachodem
Chryzantema rośnie w sztuce chińskiej na długo, zanim jakikolwiek malarz zachodni zobaczył jej płatek. Za dynastii Tang, około VIII wieku, kwiat jest już kojarzony z długowiecznością i szlachetnością charakteru: maluje się go tuszem, uprawia w ogrodach uczonych, przywołuje w klasycznej poezji jako emblemat odporności na chłód, bo kwitnie późno jesienią, gdy inne rośliny już więdną.
Ta symbolika wędruje do Japonii w VIII wieku, prawdopodobnie dzięki wymianie dyplomatycznej i buddyjskiej. Japończycy przyswajają sobie kwiat ze szczególnym natężeniem: staje się czymś więcej niż motywem botanicznym, wpisuje się w tożsamość polityczną kraju. Europa natomiast czeka aż do XIX wieku, by się nim naprawdę zainteresować — i to nawet pośrednio, dzięki nagłemu zachwytowi japońskimi drzeworytami, które przypływają w skrzyniach statków handlowych.
Kwiat, który potrzebuje tysiąca lat, by przepłynąć ocean, nigdy nie przybywa z pustymi rękami: niesie ze sobą całą kosmogonię.
Cesarska japońska chryzantema: władza i czystość
W Japonii chryzantema to nie tylko kwiat, który się podziwia: to symbol państwowy wpisany w symboliczną konstytucję kraju. Jej promienista forma, szesnaście płatków ułożonych w idealnym kręgu, czyni z niej obraz samego słońca, a więc niebiańskiej władzy.
Herb tronu Chryzantemy
Herb tronu Chryzantemy, czyli kikumon, od wieków oznacza samą japońską monarchię. Widnieje na paszportach, monetach, bramach pałacu cesarskiego w Tokio. W przeciwieństwie do europejskich herbów wywodzących się z dynastii wojennych, ten czerpie siłę z kwiatu kojarzonego raczej z spokojem niż z podbojem — władza, która chce być kontemplacyjna tak samo jak autorytarna.
Drzeworyt ukiyo-e i sumi-e jako nośniki symboliczne
To w drzeworycie ukiyo-e chryzantema znajduje popularną drogę rozpowszechnienia. Katsushika Hokusai, już sławny dzięki swoim falom i górze Fuji, przedstawiał kompozycje kwiatowe, w których kwiat zajmuje całą przestrzeń drzeworytu, w harmoniach tuszu i płaskich barw. Równolegle tradycja sumi-e, monochromatyczne malarstwo tuszem, traktuje chryzantemę jako temat medytacji: kilka pociągnięć pędzla wystarcza, by zasugerować kwiat, a istota rozgrywa się w pustce wokół niego, w tym, co malarz wybiera, by nie pokazać.
W tradycji chińskiej i japońskiej chryzantema należy do grupy „Czterech Szlachetnych”, zestawu motywów kwiatowych (obok orchidei, bambusa i śliwy) przypisanych czterem porom roku i cnotom uczonego. Chryzantema uosabia jesień i wytrwałość.
Ulubiony wybór
Obraz Pomarańczowe chryzantemy o smukłych płatkach - Jesienny rozkwit - Edycja Chryzantema
Od 228,90 €
Zobacz ten obrazMalarstwo zachodnie i ponowne odkrycie chryzantemy
Europa odkrywa chryzantemę w tym samym momencie, w którym odkrywa Japonię w ogóle, po wymuszonym otwarciu kraju w 1853 roku i Wystawie Światowej w Paryżu w 1867 roku. Kwiat staje się wtedy modnym motywem, oderwanym od pierwotnego ładunku cesarskiego, by wejść w czysto estetyczny słownik epoki.
Monet i chryzantemy-nenufary
Claude Monet, wielki kolekcjoner japońskich drzeworytów, malował kilka serii chryzantem w latach 90. XIX wieku, jeszcze przed swoimi słynnymi nenufarami. Te płótna traktują kwiat jako pretekst do czystej barwy, daleko od symboliki religijnej czy politycznej: masy żółci, bieli i purpury odpowiadają sobie w rozbitych plamach, typowych dla impresjonistycznego podejścia.
Japonizm w Art nouveau
Ruch Art nouveau posuwa wpływy japonizujące jeszcze dalej. Krzywe linie, stylizowane motywy kwiatowe w płaskich plamach i asymetryczne kompozycje wprost zapożyczają słownik drzeworytów. Chryzantema traci tam wymiar sakralny, by stać się motywem graficznym, niemal dekoracyjnym w szlachetnym sensie tego słowa — co, nawiasem mówiąc, dość trafnie zapowiada to, czym współczesne obrazy czynią z niej dziś.
To napięcie między dziedzictwem azjatyckim a graficzną reinterpretacją odnajdujemy również w dziełach takich jak obraz Chryzantemy różowe i purpurowe w piętrowym kwartecie, gdzie kwitnąca gałązka rozwija się na kości słoniowej tła z oszczędnością środków, która wiele zawdzięcza sumi-e.
— Nasz wybór
Odczytywanie barw chryzantemy według tradycji artystycznych
Kolor chryzantemy nie opowiada tej samej historii zależnie od kontynentu, na którym się na nią patrzy. To pewnie najbardziej zwodnicza część tego motywu dla nieuświadomionego zachodniego oka.
- Biel : w Japonii i w dużej części Azji Wschodniej to barwa pogrzebowa par excellence, zarezerwowana na ceremonie żałobne. W Europie biel chryzantemy kojarzy się raczej z czystością i niewinnością, bez natychmiastowego konotacji żałobnych — choć kwiat pozostaje związany z cmentarzami w niektórych krajach, jak Francja.
- Czerwień : w klasycznym malarstwie chińskim głęboka czerwień sygnalizuje szlachetność i cesarską potęgę. W Europie przesuwa się bardziej ku namiętności, intensywności miłosnej, rejestrowi raczej intymnemu niż politycznemu.
- Żółć i złoto : kolor słońca, a więc niebiańskiej władzy w Japonii, żółć pozostaje w Chinach związana z długowiecznością. Impresjoniści używają jej natomiast przede wszystkim dla jej świetlistego drgania, bez ukrytej symboliki.
Ta dwuznaczność barwna tłumaczy, dlaczego niektórzy goście wahają się przed monumentalną białą chryzantemą w salonie: motyw niesie, zależnie od kulturowej wrażliwości każdego, bardzo różne echa. Nic niepokojącego — współczesne odczytanie we Francji pozostaje jednak w dużej mierze związane z kwiatową elegancją, a nie z żałobą.
— À découvrir aussi
Od motywu malarskiego do współczesnego obrazu: symbolika, która trwa
Współczesne obrazy z chryzantemą nie kopiują dawnych drzeworytów, lecz przedłużają ich ducha. Odnajdujemy w nich tę samą uwagę dla gestu, kompozycję, która pozwala motywowi oddychać, wywodzącą się wprost z sumi-e i ukiyo-e.
Obraz Chryzantema kość słoniowa na czerwonym tle i szkarłatna tarcza jest tego dobrym przykładem: biały kwiat wyróżnia się na głębokim czerwonym tle, w kompozycji, która zawdzięcza tyle tradycji azjatyckiej, co współczesnej grafice. Z kolei prace takie jak obraz Chryzantema różowa i turkusowa o rozerwanych płatkach sięgają raczej po swobodę barwną impresjonizmu, z eksplozją kolorów przypominającą ostatnie kwiatowe płótna Moneta.
Dla osób zainteresowanych znaczeniem symbolicznym tych dzieł w chwili, gdy chcą jedno podarować, nasz artykuł o znaczeniu chryzantemy w sztuce i jej interpretacji zależnie od okazji szczegółowo wyjaśnia, czego unikać, a co wybierać zależnie od obdarowanego.
Ci, którzy wolą bardziej abstrakcyjne i współczesne odczytanie motywu kwiatowego, znajdą także materiał do odkrycia w wyborze kolorowych obrazów abstrakcyjnych, gdzie kwiat czasem niemal całkowicie rozpływa się w czystej barwie.
Dans le même esprit
Obraz Chryzantema różowa i turkusowa o rozerwanych płatkach - Drgający rozkwit - Edycja Chryzantema
Od 273,90 €
Zobacz ten obraz →Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego chryzantema jest emblematem Japonii?
Ponieważ jej promienista forma przywodzi na myśl słońce, symbol cesarskiej władzy. Herb tronu Chryzantemy oznacza japońską monarchię od wieków i do dziś widnieje na oficjalnych dokumentach oraz paszporcie narodowym.
Jaka jest różnica między symboliką chryzantemy w Azji a w Europie?
W Azji kwiat niesie silny ładunek polityczny i duchowy, związany z cesarską władzą i długowiecznością. W Europie zyskał przede wszystkim status motywu estetycznego w XIX wieku, dzięki japonizmowi, z odczytaniem bardziej intymnym i mniej skodyfikowanym.
Którzy malarze przedstawiali chryzantemę w swoich dziełach?
Katsushika Hokusai traktował ją w drzeworycie ukiyo-e, w bardzo barwnych kompozycjach płaskich. Claude Monet malował kilka jej serii w latach 90. XIX wieku, przed swoimi słynnymi nenufarami, używając jej jako pretekstu do badań nad czystą barwą.
Dlaczego chryzantema kojarzy się z żałobą w niektórych krajach?
W wielu krajach Europy, także we Francji, biały kwiat tradycyjnie składa się na grobach, zwłaszcza na Wszystkich Świętych. To skojarzenie pozostaje kulturowo odrębne od cesarskiej i witalnej symboliki, jaką chryzantema niesie w Azji.
Podsumowanie
Od cesarskiego herbu wyrytego w drewnie drzeworytów aż po ostatnie świetliste pociągnięcia Moneta, chryzantema nigdy nie przestała zmieniać kostiumu, nie tracąc swojej głębokiej tożsamości. Być może to właśnie znak wielkich motywów: przechodzą przez wieki i kultury, pozwalając się reinterpretować, a jednocześnie się nie rozpuszczają.
Powieszenie dziś obrazu z chryzantemą w domu to kontynuacja tej malarskiej rozmowy, rozpoczętej jeszcze za czasów dynastii Tang. Każdy odcień, każda kompozycja opowiada na swój sposób tę tysiącletnią historię — wybierz tę, która najlepiej zabrzmi na Twojej ścianie.
Odkryj Nasze Kolekcje
