Militaire Schilderij

Waarom de militaire schilderijen in deze collectie hun rug draaien naar de kleuren van het uniform

Waar is de kaki gebleven die we verwachtten?

Eerste verrassing bij het bekijken van deze militaire schilderijen: de kleur van het uniform is er nergens te zien. Geen grimmig bruin, geen olijfgroen, geen zand. In plaats daarvan turquoise, roze, een oranje van het einde van de dag, overvloedig goud. Kaki heeft een heel precieze geschiedenis: het komt van een woord dat stof betekent, en het is slechts om één reden aangenomen, namelijk om de man te laten verdwijnen in het landschap dat hij doorkruist. Een soldaat schilderen in turquoise en goud betekent dus precies geven wat het uniform hem had ontnomen: zichtbaarheid.

Deze omkering verandert alles voor wie het ophangt. Het militaire onderwerp heeft doorgaans een reputatie van trieste kleuren, grijs en aarde, moeilijk in een lichte kamer te plaatsen. Hier is die vraag niet langer relevant: deze schilderijen brengen integendeel een van de meest levendige kleurengamma's van de winkel, verzadigd en zonnig. Je kunt van een uniform houden zonder je muur te hoeven verduisteren. Een witte bepleistering, een licht hout, een bleek tapijt verwelkomen ze zonder moeite, waar een klassiek slagveld er meteen zwaar en misplaatst zou uitzien.

Blauw tegen oranje: camouflage op zijn kop

Kijk naar de kleuren twee voor twee en het mechanisme wordt duidelijk: blauw en oranje, turquoise en geel, roze en goud, rood en goud. De militaire schilderijen die hier zijn samengebracht rusten bijna allemaal op twee tegengestelde tinten, één koel en de andere warm, zonder een derde stem om ze te scheiden. Dit is geen kleurenpalet caprice. Een silhouet dat wordt uitgesneden door een temperatuurverschil wordt onmiddellijk, op welke afstand dan ook, gelezen : dit was precies de eis van de merken die vroeger op een vliegtuigromp of een pantserflank werden geschilderd, zodat een man ze in een seconde en van grote afstand kon herkennen.

Deze tweedelige constructie heeft een concreet gevolg in de eigen omgeving. Het volstaat dat één van de twee tinten al aanwezig is in de kamer, een oranje fauteuil, een blauwe band, koper, een diepe muur, om te doen lijken alsof het canvas speciaal voor die plek is gekozen. Slechts twee kleuren, dat is twee keer zoveel kans om het juist te doen. Dat is ook wat het mogelijk maakt om meerdere stukken uit de collectie te combineren zonder dat de muur begint te protesteren: de combinatie verandert niet van canvas tot canvas, de mechaniek blijft hetzelfde.

Het goud, de enige gemeenschappelijke kleur in alle militaire schilderijen

Een tint doorkruist bijna alle militaire schilderijen in deze selectie, ongeacht het gekozen paar: het goud. Het omlijst de wolken, het stroomt over een schouder, het ontsteekt de hemel achter een vliegtuig, het verlicht het riet dat een man opzijduwt. Je begrijpt snel waarom het hier meer opvalt dan elders. Goud is het materiaal van rang en decoratie : epauletten, knopen, insignes, medailles. De schilder heeft het simpelweg losgemaakt van de borst om het in de lucht te verspreiden, zodat eer een licht wordt in plaats van een aan een object hangend object.

Dit is ook de kleur die deze schilderijen levend houdt na zonsondergang. Goud is ongeveer de enige kleur die onder warm licht versterkt wordt in plaats van te vervagen: bij een lamp lichten deze beelden weer op terwijl een koud kleurenpalet vervaagt en zich sluit. Ze zijn er dus 's avonds in het voordeel, in een kantoor, een woonkamer die weinig verlicht wordt, een gang aan het einde van de dag. Weinig onderwerpen bieden dit dubbelleven tussen het daglicht en het licht van een verlichte kamer.

De werveling, een motief dat alle militaire schilderijen in de collectie gemeen hebben

Waar komen de wervelingen vandaan die deze militaire schilderijen overspoelen?

Zwenkende wolken, weggeslingerde spatten, schuimkronen, vlammenzeeën, woeste luchten: de achtergrond van deze militaire schilderijen is nooit stilstaand. Deze cirkelvormige beweging is niet een decoratieve vondst, maar komt van de machines zelf. Een rotor van een helikopter snijdt de lucht in een spiraal, een straalmotor laat een spoor achter dat zich oprolt, een onderzeeër die omhoog komt, tilt een kolom water op en laat deze vervolgens in een schuimkronen terugvallen. Deze machines hebben de eigenaardigheid om de omgeving te verdraaien die ze doorkruisen, en de schilder doet er niets dan zichtbaar maken wat het oog nauwelijks vermoedt.

Daar komt een veel oudere herinnering bij. Oorlogsschilderijen hebben altijd de rook de taak gegeven om het evenement te beschrijven, omdat ze de snelheid niet konden laten zien: de zwaarmoedige wolk diende als vertelling. Hier heeft de rook plaatsgemaakt voor pure kleur, maar de rol is niet een millimeter veranderd. De werveling vertelt wat zojuist buiten het kader is gebeurd. Op een muur creëert dit beelden die lijken te bewegen als je erlangs loopt en die alleen al een groot leeg oppervlak kunnen vullen.

De man houdt zijn positie, de hemel scheurt open

De tweede fase van het motief is verrassender: midden in al dit tumult beweegt de figuur niet. In de militaire schilderijen van deze collectie wacht de man, staat hij recht, loopt hij met een gelijkmatig tempo, rechtzet hij een paal zonder haast, terwijl de hemel achter hem scheurt. Deze tegenstelling is niet gratuit. Je positie vasthouden terwijl alles om je heen beweegt is precies wat militaire training tot doel heeft, en wat eeuwen van herhaalde manoeuvres hebben gezocht om in een menselijk lichaam te laten inschrijven.

Deze formule verklaart het succes van deze beelden in ruimtes waar men werkt. Een kantoor, een studeerkamer, een tafel waar beslissingen worden genomen: het canvas herhaalt er stilletjes een heel eenvoudige instructie, namelijk: blijf kalm terwijl de dag om je heen wervelt. Het werkt minder als een ornament dan als een herinnering. Men kiest het zelden voor het afgebeelde apparaat, bijna altijd voor die figuur die standvastig blijft, en dat is wat het onderscheidt van een machinebeeld, waar niemand zich mee kan identificeren.

Deze zwarte vogels en deze rietkragen zijn niet zomaar aanwezig

Een detail dat opvalt bij een tweede blik: de natuur verschijnt in verschillende militaire wandelingen van de collectie, en vooral, ze reageert. Op sommige canvas'en loopt een man door riet en zwarte vogels rukken voor hem uit; elders opent zich water, struikelen bladeren onder een zucht. Soldaten weten al lang wat dit tafereel betekent: een zwerm opstijgende vogels is het oudste alarmsignaal, en het eerste wat een bewegende troep verraadt. De schilder glipt dus, in een beeld zonder zichtbare vijand, het teken van zijn eigen aanwezigheid.

Dit plantaardige element produceert een ander effect, zachter van aard. Het haalt deze schilderijen uit een strikt mechanisch universum en brengt ze dichter bij het landschap: rietkragen, een wateroppervlak, een helling, een uitgestrekte open lucht. Ze kunnen worden opgehangen naast afbeeldingen van de natuur zonder dat de nabijheid storend is, wat zeldzaam blijft voor een militair onderwerp. Voor velen is dit juist wat het mogelijk maakt er een in een gedeelde kamer te plaatsen, waar een tank die in de modder vastzit nooit de goedkeuring van iedereen zou hebben gekregen.

Wat de militaire schilderijen van deze collectie in plaats van de strijd laten zien

Waarom laten deze militaire schilderijen nooit de strijd zien?

Blader door de collectie op zoek naar een slagveld: u zult er geen vinden. Deze militaire schilderijen zeggen allemaal hetzelfde, de verwachting voorafgaand aan de actie, een stille spanning, een opkomst, een mars naar het licht. Het aangehouden moment is altijd dat van ervoor. De keuze heeft een zeer concrete reden: het leven in militaire dienst bestaat uit geduld, veel meer dan uit een aanval, en de wacht die de beslissende dag voorafgaat, is een moment dat schilders al lang hebben afgebeeld voordat de gevechten zelf plaatsvonden. Het onderwerp is niet geweld, maar wat het van een man vereist.

Deze terughoudendheid bepaalt alles voor een interieur. Een slagscène dicteert zijn onderwerp aan de hele kamer en verdraagt zich slecht tot dagelijks gebruik; een wachtende figuur kijkt er daarentegen jarenlang naar zonder te vermoeien. Niets bloedigs, geen vijand, geen wapen gericht : de spanning zit volledig in het licht en de houding. Dit maakt deze collectie mogelijk in een hal, een gang, een woonkamer en acceptabel voor iemand die gewone oorlogsimagerie afstoot.

Alles speelt zich af aan de voet van een helling

Een compositie komt zo vaak voor in deze militaire schilderijen dat het uiteindelijk hun kenmerk wordt: gegroepeerde silhouetten op de top, een uitkijkpunt, een paal waaraan verschillende rechte armen worden opgetrokken, een perspectief van onderen dat dwingt om op te kijken. Deze figuur is niet geboren in een atelier. Hoogte nemen is het oudste doel van het militaire vak, en de vlag geplant op een hoog punt blijft het meest gereproduceerde tafereel van alle militaire beeldspraak, dat iedereen herkent zonder het altijd te kunnen noemen.

Aan een muur werkt deze oplopende diagonaal voor u. Het trekt het oog omhoog, waardoor een kamer met een laag plafond hoger lijkt en een smal paneel meer ruimte krijgt. Geplaatst boven een console of werkblad, verhoogt een dergelijk beeld alles eromheen. Het brengt ook zijn meest collectieve noot in de collectie: elders zie je een eenzame man tegen de hemel, hier trekken meerdere lichamen in dezelfde richting, en dat is meteen merkbaar.

Onder de pet en de hoed, geen gezicht

De constante finale, on mag zich afvragen of het de meest doorslaggevende is: de gezichten zijn niet zichtbaar. De hier verzamelde militaire schilderijen tonen silhouetten tegen het licht, een profiel onder een grijze pet, een man met een hoed waarvan de schaduw zijn ogen opslokt, een cape die de rug toekeert aan de blik. Het anonimisme is hier geen gemakkelijke oplossing van de schilder: het is de vorm die de hommage heeft aangenomen in dit domein meer dan in elk ander, tot het idee om een soldaat te eren wiens naam nooit iemand zal kennen. Het gezicht niet tonen is een manier om respect te betuigen.

Voor degenen die kiezen, is dit afwezigheid een open deur. Een geïdentificeerd portret dwingt zijn personage op en sluit de lezing af; een silhouet laat de vrije plaats, en ieder installeert er de zijne, een grootvader die er niet over sprak, een vader, een broer die een paar jaar vertrokken is. De canvas vertelt niemand, dus kan hij het uw verhaal vertellen. Dat verklaart waarom men deze beelden zo vaak aanbiedt, en waarom ze bijna altijd ophangen op plaatsen waar men ze dagelijks ziet, in plaats van in een pronkstuk.

FAQ over militaire schilderijen

Kunnen deze canvas aanspreken tot iemand die de oorlogsbeelden afstoot?

Vaak wel, omdat de strijd er nooit wordt getoond. Men ziet een verwachting, een mars, een vlag die wordt gehesen, een onderzeeër die aan de oppervlakte komt: het moment ervoor, nooit de schok. Geen wapen gericht, geen vijand, geen bloed. De kleur is er fris, bijna zonnig, ver verwijderd van het verwachte bruin van de loopgraaf. Velen lezen er een les in zelfbeheersing in plaats van een lofzang op wapens, en dat is wat ze leefbaar maakt voor dagelijks gebruik.

Wat onderscheidt deze canvas van een gewoon vliegtuig- of onderzeesschilderij?

De menselijke aanwezigheid en de kleur. Een schilderij van een vliegtuig toont de machine alleen, in zijn ware tinten, bewonderd om zijn lijn en proporties. Hier is het apparaat slechts een acteur onder anderen: het duikt op, het wervelt, het verheft het water, maar het deelt de canvas met een silhouet dat niet beweegt. De reeks is uitgevonden en nooit documentair, turquoise, roze, goud. Men kijkt naar een situatie, niet naar een apparaat.

Kan men een canvas kiezen op basis van het wapen waarin een dierbare heeft gediend?

Ja, en zo gaat men vaak te werk. De collectie bestrijkt de drie omgevingen: de lucht met de jagers en de helikopter, de zee met de onderzeeërs die de oppervlakte doorbreken, de aarde met de mannen in de mars en de vlag die op de helling wordt gehesen. Elke omgeving heeft zijn eigen paar dominante kleuren. Aangezien geen enkel gezicht herkenbaar is en geen enkele datum is ingeschreven, blijft de hommage discreet: het roept een wapen op, nooit een persoon.