Militaire Schilderij

Waarom de militaire schilderijen in deze collectie de kleuren van het uniform de rug toekeren

Waar is de kaki gebleven die we verwachtten?

Eerste verrassing bij het bekijken van deze militaire schilderijen: de kleur van het uniform is nergens te zien. Geen modderbruin, geen olijfgroen, geen zandkleur. In plaats daarvan turquoise, roze, een oranje van de late middag, overvloedig goud. Kaki heeft namelijk een heel precieze geschiedenis: het komt van een woord dat stof betekent, en het is slechts om één reden aangenomen, om de man in het landschap dat hij doorkruist, te laten verdwijnen. Een soldaat schilderen in turquoise en goud betekent dus precies datgene wat het uniform hem had ontnomen: zichtbaarheid.

Deze omkering verandert alles voor wie ze ophangt. Militaire onderwerpen hebben doorgaans een trieste reputatie, van grijze en aardse kleuren, die moeilijk in een lichte kamer te integreren zijn. Hier is dat probleem niet langer aanwezig: deze schilderijen brengen juist een van de meest levendige kleurenpaletten van de winkel, verzadigd en zonnig, mee. Je kunt houden van een uniform zonder je muur te hoeven verduisteren. Een witte bepleistering, een licht hout, een bleek tapijt verwelkomen ze zonder moeite, waar een klassiek slagveld er meteen zwaar en misplaatst zou uitzien.

Blauw tegen oranje: camouflage op zijn kop

Kijk naar de kleuren twee voor twee en het mechanisme wordt duidelijk: blauw en oranje, turquoise en geel, roze en goud, rood en goud. De militaire schilderijen die hier zijn samengebracht, rusten bijna allemaal op twee tegengestelde tinten, één koud, de andere warm, zonder een derde stem om ze te scheiden. Dit is geen paletcapricho. Een silhouette die wordt uitgesneden door een temperatuurverschil wordt direct herkend, op welke afstand dan ook: dat was precies de eis van de merken die vroeger op een romp of een pantserflank werden geschilderd, zodat een man ze in een seconde en van grote afstand kon herkennen.

Deze constructie in twee stappen heeft een concreet gevolg in huis. Het volstaat dat één van de twee tonen al in de kamer aanwezig is, een oranje fauteuil, een blauwe band, koper, een diepe muur, om ervoor te zorgen dat het schilderij lijkt te zijn gekozen voor die specifieke plek. Slechts twee kleuren, dat betekent twee keer zoveel kans om het goed te doen. Dat is ook wat het mogelijk maakt om meerdere stukken uit de collectie te combineren zonder dat de muur begint te schreeuwen: het paar verandert van doek tot doek, de mechaniek blijft hetzelfde.

Het goud, de enige kleur die in al deze militaire schilderijen terugkomt

Een tint doordringt bijna alle militaire schilderijen in deze selectie, ongeacht het gekozen paar: goud. Het omlijstt de wolken, het stroomt over een schouder, het ontsteekt de hemel achter een vliegtuig, het verlicht het riet dat een man opzijduwt. Je begrijpt al snel waarom het hier meer dan elders de overhand heeft. Goud is het materiaal van rang en decoratie : epauletten, knopen, insignes, medailles. De schilder heeft het simpelweg van de borst gehaald om het in de lucht te verspreiden, zodat eer een licht wordt in plaats van een aan een object gehangen ding.

Het is ook de kleur die deze doeken tot leven brengt na zonsondergang. Goud is ongeveer de enige kleur die onder warm licht versterkt wordt in plaats van te vervagen: bij een lamp lichten deze beelden weer op terwijl een koud kleurenpalet vervaagt en zich sluit. Ze komen 's avonds tot hun recht, in een kantoor, een woonkamer die weinig verlicht wordt, een gang aan het einde van de dag. Weinig onderwerpen bieden dit dubbelleven tussen daglicht en het licht van een verlichte kamer.

De draaikolk, een motief dat alle militaire schilderijen in de collectie delen

Waar komen de draaikolken vandaan die deze militaire schilderijen overspoelen?

Draaiende wolken, weggeslingerde spatten, schuimkronkels, vlammen, woeste hemels: de achtergrond van deze militaire schilderijen is nooit stilstaand. Deze cirkelvormige beweging is niet een decoratieve vondst, maar komt van de machines zelf. Een rotor van een helikopter snijdt de lucht in een spiraal, een straalmotor laat een spoor achter dat zich oprolt, een onderzeeër die omhoog komt, tilt een kolom water op en laat deze vervolgens in een schuimkronkel vallen. Deze machines hebben de eigenschap om de omgeving die ze doorkruisen te verdraaien, en de schilder doet er simpelweg de zichtbare weergave van.

Daar komt een veel oudere herinnering bij. De veldslagkunst heeft altijd de rook de taak gegeven om het evenement te beschrijven, omdat de snelheid niet kon worden getoond: de stormachtige wolk diende als vertelling. Hier heeft de rook plaatsgemaakt voor pure kleur, maar de rol is niet veranderd. De draaikolk vertelt wat zojuist buiten het kader is gebeurd. Op een muur creëren ze beelden die lijken te bewegen als je er langs loopt, en vullen ze alleen al een groot leeg oppervlak.

De man houdt zijn positie, de hemel scheurt

Het tweede moment van het motief is verrassender: te midden van al dit tumult beweegt de figuur niet. In de militaire schilderijen van deze collectie wacht de man, staat hij recht, loopt hij met een gelijkmatig tempo, recht een paal zonder haast, terwijl de hemel achter hem scheurt. Deze tegenstelling is niet gratuit. Je positie behouden terwijl alles om je heen beweegt is precies waar militaire training op gericht is, en wat eeuwen van herhaalde manoeuvres heeft gezocht om in een menselijk lichaam te worden ingegrift.

Deze formule verklaart het succes van deze beelden in kamers waar men werkt. Een kantoor, een studeerkamer, een tafel waar beslissingen worden genomen: het doek herhaalt er in stilte een heel eenvoudige instructie, namelijk: blijf kalm terwijl de dag om je heen wervelt. Het werkt minder als een ornament dan als een herinnering. Men kiest het zelden voor het afgebeelde machine, bijna altijd voor die figuur die standvastig blijft, en dat is wat het onderscheidt van een machinebeeld, waar niemand is om zich mee te identificeren.

Deze zwarte vogels en deze rietkragen zijn niet zomaar aanwezig

Een detail dat men in tweede instantie opmerkt: de natuur mengt zich in verschillende militaire schilderijen in de collectie, en vooral, hij reageert. Op sommige doeken loopt een man door riet en zwarte vogels trekken zich voor hem af; elders opent zich water, een bladerdak buigt onder een zucht. Soldaten weten al lang wat deze scène betekent: een opstijgende vogelzwerm is het oudste alarmsignaal, en het eerste wat een troep in beweging verraadt. De schilder glipt dus, in een beeld zonder zichtbare vijand, het teken van zijn eigen aanwezigheid.

Dit plantaardige deel produceert een ander effect, dat zachter is. Het haalt deze doeken uit het strikt mechanische universum en brengt ze dichter bij het landschap: riet, water, een helling, een grote open hemel. Ze kunnen naast natuurbeelden worden opgehangen zonder dat de nabijheid opvalt, wat zeldzaam is voor een militair onderwerp. Voor velen is dit juist wat het mogelijk maakt om er een in een gedeelde kamer op te hangen, waar een tank die in de modder zakt nooit de goedkeuring van iedereen zou hebben gekregen.

Wat de militaire schilderijen in deze collectie in plaats van gevechten tonen

Waarom tonen deze militaire schilderijen nooit gevechten?

Bekijk de collectie op zoek naar een slagveld: je zult er geen vinden. Deze militaire schilderijen vertellen allemaal hetzelfde, de verwachting voorafgaand aan de actie, een stille spanning, een opkomst, een mars naar het licht. Het aangehouden moment is altijd dat van ervoor. De keuze heeft een zeer concrete reden: het leven in militaire dienst bestaat veel meer uit geduld dan uit een aanval, en de wacht die de dag voor het beslissende moment voorafgaat, is een moment dat schilders al lang hebben vastgelegd voordat de gevechten zelf plaatsvonden. Het onderwerp is niet geweld, maar wat het van een man vereist.

Deze terughoudendheid bepaalt alles voor een interieur. Een gevechtsscène dicteert zijn onderwerp aan de hele kamer en verdraagt zich slecht tot dagelijks gebruik; een wachtende figuur kijkt er jarenlang naar zonder te vervelen. Geen bloed, geen vijand, geen wapen gericht: de spanning zit volledig in het licht en de houding. Dit maakt deze collectie mogelijk in een hal, gang, woonkamer en acceptabel voor iemand die normaal gesproken afkeer heeft van oorlogsbeelden.

Alles speelt zich af aan de voet van een helling

Een compositie komt zo vaak voor in deze militaire schilderijen dat het bijna hun kenmerk wordt: gegroepeerde silhouetten op de top, een uitkijkpunt, een paal waarop verschillende armen zich rechtstellen, een perspectief van onderen dat je dwingt om op te kijken. Deze figuur is niet in een atelier geboren. Hoogte winnen is het oudste doel van het militaire vak, en de vlag die op een hoog punt wordt geplant blijft het meest gereproduceerde tafereel van alle militaire beelden, dat iedereen herkent zonder het altijd te kunnen benoemen.

Op een muur werkt deze opwaartse diagonaal voor u. Het trekt de blik omhoog, waardoor een kamer met een laag plafond hoger lijkt en een smal paneel meer ruimte krijgt. Plaatsing boven een console of werkblad verheft alles eromheen. Het brengt ook de meest collectieve noot van de collectie: elders zie je een eenzame man tegen de hemel, hier trekken meerdere lichamen in dezelfde richting, en dat is onmiddellijk merkbaar.

Onder de pet en de hoed, geen gezicht

De laatste constante, wellicht de meest beslissende: men ziet geen gezichten. De hier verzamelde militaire schilderijen tonen silhouetten tegen het licht, een profiel onder een grijze pet, een man met een hoed waarvan de schaduw de ogen opeet, een cape die de rug toekeert aan de blik. Het anonimiteit is hier geen gemakkelijke manier van schilderen: het is de vorm die de hommage heeft aangenomen op dit gebied meer dan op welk ander, tot het idee om een soldaat te eren wiens naam nooit bekend zal worden. Het gezicht niet tonen is een manier van respect.

Voor degenen die kiezen, is deze afwezigheid een open deur. Een geïdentificeerd portret legt zijn personage op en sluit de lezing af; een silhouet laat ruimte vrij, en iedereen installeert er de zijne, een grootvader die er niet over sprak, een vader, een broer die een paar jaar geleden vertrok. Het doek vertelt niemand, het kan dus uw verhaal vertellen. Dit verklaart waarom deze beelden zo vaak worden aangeboden en waarom ze bijna altijd worden opgehangen op plaatsen waar men ze dagelijks ziet in plaats van in een pronkstuk.

FAQ over militaire schilderijen

Kunnen deze doeken ook mensen aanspreken die afkeer hebben van oorlogsbeelden?

Vaak wel, omdat de strijd er nooit wordt getoond. Je ziet een wachttijd, een mars, een vlag die wordt gehesen, een onderzeeër die naar de oppervlakte komt: het moment ervoor, nooit de schok. Geen wapen gericht, geen vijand, geen bloed. De kleur is er vurig, bijna zonnig, ver verwijderd van de verwachte bruine loopgraaf. Velen lezen er een les in houding in plaats van een lofzang op wapens, en dat is wat ze geschikt maakt voor dagelijks gebruik.

Wat onderscheidt deze doeken van een gewoon vlieg- of onderzeesschilderij?

De menselijke aanwezigheid en de kleur. Een vliegtuigschilderij toont de machine alleen, in zijn ware tinten, bewonderd om zijn lijn en proporties. Hier is de machine slechts een van de acteurs: hij duikt op, hij wervelt, hij verheft het water, maar hij deelt het doek met een silhouet dat niet beweegt. De reeks is uitgevonden en nooit documentair, turquoise, roze, goud. Je kijkt naar een situatie, niet naar een machine.

Kunnen we een doek kiezen op basis van het wapen waarin een dierbare heeft gediend?

Ja, en dat doen mensen vaak. De collectie bestrijkt de drie omgevingen: de lucht met de jagers en de helikopter, de zee met de onderzeeërs die de oppervlakte doorbreken, de aarde met de mannen in de mars en de vlag die op de helling wordt gehesen. Elke omgeving heeft zijn eigen paar dominante kleuren. Aangezien geen gezicht herkenbaar is en geen datum is ingeschreven, blijft de hommage discreet: het roept een wapen op, nooit een persoon.