De chrysant in de kunstgeschiedenis: van het keizerlijke Japan tot het impressionisme
9 min leestijd · door Walensky
SCHILDERIJ CHRYSANT
Een bloem die het zegel van de Japanse keizer siert, die op Vlaamse doeken uit de 17e eeuw naast een doodshoofd en een zandloper groeit, en die uiteindelijk de late zomers van Claude Monet in Giverny geel kleurt. Weinig bloemmotieven hebben zoveel continenten en eeuwen doorkruist zonder hun aura te verliezen. De chrysant is geen decoratieve bloem tussen andere: hij is een teken, doordrenkt van geschiedenis, dat van betekenis verandert afhankelijk van de hand die hem schildert.
Het directe antwoordDe chrysant ontstond in het China van de Tang-dynastie als symbool van langlevendheid, en werd in Japan het embleem van de keizerlijke troon en een centraal motief van de ukiyo-e en de sumi-e. In het Westen verscheen hij pas laat in de schilderkunst van de 19e eeuw via het japonisme, bij kunstenaars als Claude Monet, met een heel andere symboliek: de witte kleur, een teken van rouw in Azië, roept in Europa eerder zuiverheid of eerbetoon op.Deze dubbele lezing begrijpen helpt ook om beter een bloemenwerk voor thuis te kiezen, los van de simpele kleurcode.
- De chrysant verschijnt in China onder de Tang-dynastie, symbool van langlevendheid en edelmoedigheid.
- In Japan wordt hij het keizerlijke embleem: het wapen van de Chrysanttroon siert nog altijd officiële documenten.
- Het Westen ontdekt hem laat, dankzij het japonisme, dat Monet en de Art Nouveau beïnvloedt.
- De kleur krijgt een radicaal andere betekenis naargelang de cultuur: wit is in Japan rouwkleur, in Europa zuiver.
De chrysant, een millennium oud motief tussen Oost en West
De chrysant groeit in de Chinese kunst lang voordat een westerse schilder er ooit een blaadje van zag. Onder de Tang-dynastie, rond de 8e eeuw, is de bloem al verbonden met langlevendheid en karakterkracht: men schildert hem met inkt, kweekt hem in geleerdentuinen en bezingt hem in de klassieke poëzie als symbool van weerstand tegen de kou, want hij bloeit laat in de herfst wanneer andere planten verwelken.
Deze symboliek reist in de 8e eeuw naar Japan, waarschijnlijk via diplomatieke en boeddhistische contacten. De Japanners eigenen de bloem zich met bijzondere intensiteit toe: hij wordt meer dan een botanisch motief, hij wordt deel van de politieke identiteit van het land. Europa wacht tot de 19e eeuw om er echt belangstelling voor te krijgen, en dan nog zijdelings, via de plotselinge rage voor Japanse prenten die met de koopvaardijschepen binnenkomen.
Een bloem die duizend jaar nodig heeft om een oceaan over te steken, komt nooit met lege handen aan: hij brengt een hele kosmologie mee.
De keizerlijke Japanse chrysant: macht en zuiverheid
In Japan is de chrysant niet alleen een bloem om te bewonderen: hij is een staatssymbool, ingeschreven in de symbolische grondwet van het land. Zijn stralende vorm, zestien blaadjes in een perfecte cirkel, maakt hem het beeld van de zon en dus van de hemelse macht.
Het wapen van de Chrysanttroon
Het wapen van de Chrysanttroon, of kikumon, staat al eeuwenlang voor de Japanse monarchie zelf. Het prijkt op paspoorten, munten en de poorten van het keizerlijke paleis in Tokio. In tegenstelling tot Europese wapens die uit krijgerdynastieën stammen, ontleent dit wapen zijn kracht aan een bloem die eerder met sereniteit dan met verovering wordt geassocieerd: een macht die even contemplatief als autoritair wil zijn.
De ukiyo-e prent en de sumi-e als symbolische dragers
In de ukiyo-e prent vindt de chrysant zijn populaire verspreiding. Katsushika Hokusai, al beroemd om zijn golven en de Fuji, toonde bloemencomposities waarin de bloem de hele ruimte van de houtsnede inneemt, in harmonieën van inkt en vlakke kleuren. Tegelijk behandelt de sumi-e, de monochrome inktschilderkunst, de chrysant als onderwerp van meditatie: enkele penseelstreken volstaan om de bloem te suggereren, het wezenlijke speelt zich af in de leegte rond hem, in wat de schilder kiest niet te tonen.
In de Chinese en Japanse traditie maakt de chrysant deel uit van de « Vier Edelen », een groep bloemmotieven (samen met de orchidee, het bamboe en de pruimenbloesem) die met de vier seizoenen en de deugden van de geleerde worden verbonden. De chrysant belichaamt er de herfst en volharding.
Favoriet
Schilderij Oranje chrysanten met spitse blaadjes - Herfstontluiking - Edition Chrysanthème
Vanaf 228,90 €
Ontdek dit schilderijDe westerse schilderkunst en de herontdekking van de chrysant
Europa ontdekt de chrysant precies op het moment dat het Japan als geheel ontdekt, na de gedwongen opening van het land in 1853 en de wereldtentoonstelling van Parijs in 1867. De bloem wordt dan een modemotief, losgemaakt van zijn oorspronkelijke keizerlijke lading, en gaat over in het puur esthetische vocabulaire van die tijd.
Monet en de chrysant-waterlelies
Claude Monet, een groot verzamelaar van Japanse prenten, schilderde in de jaren 1890 verschillende reeksen chrysanten, nog vóór zijn beroemde waterlelies. Deze doeken gebruiken de bloem als voorwendsel voor pure kleur, los van elke religieuze of politieke symboliek: massa's geel, wit en purper die elkaar beantwoorden in gefragmenteerde toetsen, typisch voor het impressionistische streven.
Het japonisme in de Art Nouveau
De Art Nouveau drijft de japonistische invloed nog verder. De gebogen lijnen, de gestileerde bloemmotieven in vlakke kleuren en de asymmetrische composities ontlenen rechtstreeks aan het vocabulaire van de prenten. De chrysant verliest er zijn heilige dimensie om een grafisch motief te worden, bijna decoratief in de nobele zin van het woord, wat trouwens vrij goed aankondigt wat hedendaagse schilderijen er vandaag mee doen.
Die spanning tussen Aziatische erfenis en grafische herinterpretatie vind je ook terug in werken als het schilderij Roze en purperen chrysanten in een getrapt kwartet, waar de bloeiende tak op een ivoren achtergrond uitwaaiert met een zuinigheid van middelen die veel aan de sumi-e te danken heeft.
— Onze selectie
De kleuren van de chrysant lezen volgens de artistieke tradities
De kleur van de chrysant vertelt niet hetzelfde verhaal naargelang het continent waarop je hem bekijkt. Het is waarschijnlijk het misleidendste deel van het motief voor een niet-ingewijd westers oog.
- Wit : in Japan en een groot deel van Oost-Azië is het dé rouwkleur, voorbehouden aan begrafenisplechtigheden. In Europa roept het witte chrysant eerder zuiverheid en onschuld op, zonder onmiddellijke begrafenisconnotatie, ook al wordt de bloem in sommige landen zoals Frankrijk met kerkhoven geassocieerd.
- Rood : in de klassieke Chinese schilderkunst duidt diep rood op adel en keizerlijke macht. In het Westen schuift het eerder richting hartstocht en intense liefde, een intiemer register dan politiek.
- Geel en goud : de kleur van de zon en dus van de hemelse macht in Japan, geel blijft in China verbonden met langlevendheid. De impressionisten gebruikten het vooral om zijn lichtende trilling, zonder symbolische bijbedoelingen.
Deze kleurambivalentie verklaart waarom sommige bezoekers aarzelen voor een monumentale witte chrysant in een woonkamer: het motief draagt, naargelang de culturele gevoeligheid van ieder, zeer uiteenlopende echo's. Geen reden tot paniek nochtans: de hedendaagse lezing in Frankrijk blijft grotendeels geassocieerd met florale elegantie in plaats van met rouw.
— Ontdek ook
Van schildermotief tot hedendaags schilderij: een symboliek die standhoudt
De hedendaagse chrysant-schilderijen kopiëren de oude prenten niet, ze zetten hun geest voort. Je vindt er dezelfde aandacht voor het gebaar, voor een compositie die het motief laat ademen, rechtstreeks geërfd van de sumi-e en de ukiyo-e.
Het schilderij Chrysant ivoorkleurig op rode achtergrond en karmijnrode schijf is hiervan een goed voorbeeld: de witte bloem tekent zich af op een diep rood vlak, in een compositie die evenveel aan de Aziatische traditie als aan het hedendaagse grafisch ontwerp te danken heeft. Omgekeerd leunen werken als het schilderij Roze en turquoise chrysant met uiteengespatte blaadjes eerder aan bij de chromatische vrijheid van het impressionisme, met een kleurenexplosie die aan Monets laatste bloemendoeken doet denken.
Wie stilstaat bij de symbolische draagwijdte van deze werken wanneer hij er één wil schenken, vindt in ons artikel over de betekenis van de chrysant in de kunst en de interpretatie ervan naargelang de gelegenheid een overzicht van wat men best vermijdt of net kiest naargelang de ontvanger.
Wie liever een abstractere, hedendaagse lezing van het bloemmotief verkiest, vindt ook stof tot verkenning bij een selectie van kleurrijke abstracte schilderijen, waar de bloem soms bijna volledig in pure kleur oplost.
Veelgestelde vragen
Waarom is de chrysant het embleem van Japan?
Omdat zijn stralende vorm de zon oproept, symbool van de keizerlijke macht. Het wapen van de Chrysanttroon duidt al eeuwenlang de Japanse monarchie aan en prijkt vandaag nog op officiële documenten en het nationale paspoort.
Wat is het verschil tussen de symboliek van de chrysant in Azië en in Europa?
In Azië draagt de bloem een sterke politieke en spirituele lading, verbonden met keizerlijke macht en langlevendheid. In Europa heeft hij zich vooral als esthetisch motief opgedrongen in de 19e eeuw, via het japonisme, met een intimere en minder gecodificeerde lezing.
Welke schilders hebben de chrysant in hun werk afgebeeld?
Katsushika Hokusai behandelde hem in de ukiyo-e prent, in zeer kleurrijke composities in vlakken. Claude Monet schilderde er in de jaren 1890 verschillende reeksen van, nog vóór zijn beroemde waterlelies, en gebruikte hem als voorwendsel voor onderzoek naar pure kleur.
Waarom wordt de chrysant in sommige landen met rouw geassocieerd?
In verschillende Europese landen, waaronder Frankrijk, wordt de witte bloem traditioneel op graven gelegd, vooral met Allerheiligen. Deze associatie blijft cultureel verschillend van de keizerlijke en vitale symboliek die de chrysant in Azië draagt.
Conclusie
Van het keizerlijke wapen gegraveerd in het hout van de prenten tot de laatste lichtende toetsen van Monet: de chrysant is nooit opgehouden van kostuum te veranderen zonder zijn diepe identiteit te verliezen. Misschien is dat het kenmerk van grote motieven: ze doorkruisen eeuwen en culturen en laten zich herinterpreteren zonder ooit op te lossen.
Vandaag een chrysant-schilderij aan de muur hangen, betekent dit gesprek voortzetten dat onder de Tang-dynastie begon. Elke tint, elke compositie vertelt op haar manier dit millennium oude verhaal verder: aan u om te kiezen welke het best bij uw muur past.
Ontdek onze collecties
