Πίνακας Στρατιωτικός

Γιατί οι στρατιωτικοί πίνακες αυτής της συλλογής γυρίζουν την πλάτη στα χρώματα της στολής

Πού έχει χαθεί το χακί που περιμέναμε;

Η πρώτη έκπληξη όταν περιηγείται κανείς σε αυτούς τους στρατιωτικούς πίνακες: το χρώμα της στολής δεν εμφανίζεται πουθενά. Ούτε καφέ των χαρακωμάτων, ούτε ελιά, ούτε άμμος. Στη θέση τους, τιρκουάζ, ροζ, πορτοκαλί σούρουπου, χρυσός σε αφθονία. Το χακί όμως έχει μια πολύ συγκεκριμένη ιστορία: προέρχεται από μια λέξη που σημαίνει σκόνη και υιοθετήθηκε για έναν μόνο λόγο, να εξαφανίζει τον άνθρωπο μέσα στο τοπίο που διασχίζει. Να ζωγραφίσεις έναν στρατιώτη σε τιρκουάζ και χρυσό σημαίνει λοιπόν να του αποδίδεις ακριβώς αυτό που η στολή του είχε αφαιρέσει: την ορατότητα.

Αυτή η αντιστροφή αλλάζει τα πάντα για όποιον αγοράζει. Το στρατιωτικό θέμα υποφέρει συνήθως από τη φήμη ενός θλιβερού χρώματος, του γκρι και της γης, δύσκολου να ενταχθεί σε ένα φωτεινό δωμάτιο. Εδώ το ζήτημα δεν τίθεται πια: αυτοί οι πίνακες φέρνουν αντίθετα μία από τις πιο ζωηρές παλέτες του καταστήματος, κορεσμένη και ηλιόλουστη. Μπορεί κανείς να αγαπά τη στολή χωρίς να είναι υποχρεωμένος να σκουρύνει τον τοίχο του. Ένας λευκός σοβάς, ένα ανοιχτόχρωμο ξύλο, ένα ανοιχτό χαλί τους υποδέχονται χωρίς κόπο, εκεί όπου μια κλασική σκηνή μάχης θα φαινόταν αμέσως βαριά και ξένη.

Μπλε απέναντι σε πορτοκαλί: η παραμόρφωση του καμουφλάζ

Κοιτάξτε τα χρώματα ανά δύο και ο μηχανισμός φαίνεται: μπλε και πορτοκαλί, τιρκουάζ και κίτρινο, ροζ και χρυσό, κόκκινο και χρυσό. Οι στρατιωτικοί πίνακες που συγκεντρώνονται εδώ βασίζονται σχεδόν όλοι σε δύο αντίθετα χρώματα, το ένα ψυχρό, το άλλο θερμό, χωρίς τρίτη φωνή για να τα διαχωρίσει. Δεν πρόκειται για καπρίτσιο της παλέτας. Μια σιλουέτα που ξεχωρίζει από μια διαφορά θερμοκρασίας διαβάζεται αμέσως, από οποιαδήποτε απόσταση : αυτή ακριβώς ήταν η απαίτηση των σημάτων που ζωγραφίζονταν κάποτε στην άτρακτο ενός αεροσκάφους ή στο πλάι ενός τεθωρακισμένου, και που ένας άνθρωπος έπρεπε να αναγνωρίσει σε ένα δευτερόλεπτο και από πολύ μακριά.

Αυτή η δομή σε δύο χρόνους έχει συγκεκριμένη συνέπεια στο σπίτι. Αρκεί ένα μόνο από τα δύο τόνους να υπάρχει ήδη στον χώρο, ένα πορτοκαλί πολυθρόνα, ένα μπλε βιβλίο, ένα χάλκινο αντικείμενο, ένας βαθύς τοίχος, για να φαίνεται ότι ο πίνακας επιλέχθηκε ακριβώς για αυτό το μέρος. Μόνο δύο χρώματα, δηλαδή διπλάσιες πιθανότητες να πετύχει κανείς. Αυτό επιτρέπει επίσης να συνδυάσει κανείς αρκετούς πίνακες της συλλογής χωρίς να φωνάζει ο τοίχος: το ζεύγος αλλάζει από πίνακα σε πίνακα, ο μηχανισμός μένει ίδιος.

Το χρυσό, το μόνο κοινό χρώμα σε όλους αυτούς τους στρατιωτικούς πίνακες

Μια απόχρωση διατρέχει σχεδόν όλους τους στρατιωτικούς πίνακες αυτής της επιλογής, όποιο ζεύγος κι αν επιλεγεί: το χρυσό. Περιβάλλει τα σύννεφα, ρέει πάνω σε έναν ώμο, φλογίζει τον ουρανό πίσω από ένα αεροσκάφος, φωτίζει τα καλάμια που ανοίγει ένας άνδρας. Γίνεται εύκολα κατανοητό γιατί επιβάλλεται εδώ περισσότερο απ' ό,τι αλλού. Ο χρυσός είναι η ύλη του βαθμού και του διακριτικού : γαλόνια, κουμπιά, διακριτικά, μετάλλια. Ο ζωγράφος το απέσπασε απλώς από το στήθος για να το απλώσει στον αέρα, με αποτέλεσμα η τιμή να γίνεται φως αντί να μένει ένα αντικείμενο καρφωμένο πάνω της.

Είναι επίσης το χρώμα που ζωντανεύει αυτούς τους πίνακες μετά τη δύση του ηλίου. Ο χρυσός είναι σχεδόν το μόνο που κερδίζει υπό θερμό φως αντί να σβήνει: κάτω από μια λάμπα, αυτές οι εικόνες ξαναζωντανεύουν ενώ μια ψυχρή παλέτα ξεθωριάζει και κλείνεται. Είναι λοιπόν στο καλύτερό τους το βράδυ, σε ένα γραφείο, σε ένα σαλόνι που φωτίζεται λίγο, σε έναν διάδρομο στο τέλος της ημέρας. Λίγα θέματα προσφέρουν αυτή τη διπλή ζωή ανάμεσα στο φως της μέρας και στο φως ενός αναμμένου δωματίου.

Η δίνη, μοτίβο κοινό σε όλους τους στρατιωτικούς πίνακες της συλλογής

Από πού προέρχονται οι δίνες που κατακλύζουν αυτούς τους στρατιωτικούς πίνακες;

Περιστρεφόμενα σύννεφα, εκτοξευόμενες πιτσιλιές, αφρώδεις καταρράκτες, φλόγες, ουρανοί σε μανία: το φόντο αυτών των στρατιωτικών πινάκων δεν βρίσκεται ποτέ σε ηρεμία. Αυτή η κυκλική κίνηση δεν είναι καθόλου διακοσμητικό εύρημα, προέρχεται από τα ίδια τα μηχανήματα. Η έλικα ενός ελικοπτέρου ανασκάπτει τον αέρα σε σπείρα, ένας κινητήρας αφήνει πίσω του ένα ίχνος που τυλίγεται, ένα υποβρύχιο που ανεβαίνει σηκώνει μια στήλη νερού πριν την αφήσει να πέσει σε καταρράκτη. Αυτά τα μηχανήματα έχουν την ιδιότητα να στρεβλώνουν το μέσο που διασχίζουν, και ο ζωγράφος απλώς αποδίδει ορατό αυτό που το μάτι μόλις μαντεύει.

Σε αυτό προστίθεται μια πολύ παλαιότερη μνήμη. Η ζωγραφική των μαχών εμπιστεύτηκε πάντα στον καπνό την αποστολή να λέει το γεγονός, εφόσον δεν μπορούσε να δείξει την ταχύτητα: το ταραγμένο σύννεφο υποκαθιστούσε την αφήγηση. Εδώ ο καπνός παραχωρεί τη θέση του σε καθαρό χρώμα, αλλά ο ρόλος δεν έχει μετακινηθεί ούτε κατά χιλιοστό. Η δίνη αφηγείται ό,τι μόλις συνέβη έξω από το πλαίσιο. Σε έναν τοίχο, αυτό δίνει εικόνες που φαίνονται να κινούνται όταν κάποιος περνά μπροστά τους, και που από μόνες τους γεμίζουν μια μεγάλη κενή επιφάνεια.

Ο άνθρωπος κρατά τη θέση του, ο ουρανός σχίζεται

Ο δεύτερος χρόνος του μοτίβου προκαλεί μεγαλύτερη έκπληξη: μέσα σε όλη αυτή την αταξία, η μορφή δεν κινείται. Στους στρατιωτικούς πίνακες αυτής της συλλογής, ο άνδρας περιμένει, στέκει όρθιος, προχωρά με ίσο βήμα, ισιώνει μια σημαία χωρίς βιασύνη, ενώ ο ουρανός σχίζεται πίσω του. Αυτή η αντίθεση δεν είναι καθόλου τυχαία. Το να κρατάς τη θέση σου όταν όλα γύρω σου κινούνται είναι ακριβώς αυτό που επιδιώκει η στρατιωτική εκπαίδευση, και αυτό που αιώνες επαναλαμβανόμενων ασκήσεων προσπάθησαν να εγγράψουν σε ένα ανθρώπινο σώμα.

Αυτή η φόρμουλα εξηγεί την επιτυχία αυτών των εικόνων στους χώρους εργασίας. Ένα γραφείο, ένα ιατρείο, ένα τραπέζι όπου αποφασίζουν: ο πίνακας επαναλαμβάνει εκεί σιωπηλά μια απλή εντολή, μείνε σταθερός όσο η μέρα στροβιλίζεται γύρω σου. Λειτουργεί λιγότερο σαν διακόσμηση και περισσότερο σαν υπενθύμιση. Σπάνια τον επιλέγει κανείς για το μηχάνημα που απεικονίζει, σχεδόν πάντα για αυτή τη μορφή που κρατά τη θέση της, και εκεί ακριβώς διαφέρει από μια εικόνα μηχανής, όπου δεν υπάρχει κανένας με τον οποίο να ταυτιστείς.

Αυτά τα μαύρα πουλιά και τα καλάμια δεν βρίσκονται εκεί τυχαία

Λεπτομέρεια που προσέχει κανείς δεύτερη: η φύση κάνει την εμφάνισή της σε αρκετούς στρατιωτικούς πίνακες της συλλογής, και πάνω απ' όλα, αντιδρά. Σε ορισμένους καμβάδες ένας άνδρας διασχίζει καλάμια και μαύρα πουλιά απογειώνονται μπροστά του· αλλού ένα νερό ανοίγει, ένα φύλλωμα λυγίζει κάτω από μια ριπή. Οι στρατιώτες γνωρίζουν από πάντα τι σημαίνει αυτή η σκηνή: ένα κοπάδι πουλιών που σηκώνεται είναι ο παλαιότερος συναγερμός, και το πρώτο πράγμα που προδίδει μια ομάδα σε κίνηση. Ο ζωγράφος περνά λοιπόν, σε μια εικόνα χωρίς ορατό εχθρό, το ίδιο το σημάδι της παρουσίας του.

Αυτό το φυτικό στοιχείο παράγει ένα άλλο, πιο απαλό αποτέλεσμα. Βγάζει αυτούς τους καμβάδες από το αυστηρά μηχανικό σύμπαν και τους φέρνει πιο κοντά στο τοπίο: καλάμια, νερό, μια πλαγιά, ένας μεγάλος ανοιχτός ουρανός. Μπορούν να κρεμαστούν δίπλα σε εικόνες φύσης χωρίς να ξεχωρίζουν άσχημα, κάτι σπάνιο για ένα στρατιωτικό θέμα. Για πολλούς, αυτό ακριβώς επιτρέπει να τοποθετηθεί ένας τέτοιος πίνακας σε έναν κοινόχρηστο χώρο, εκεί όπου ένα τεθωρακισμένο μέσα στη λάσπη δεν θα είχε ποτέ τη συγκατάθεση όλων.

Τι δείχνουν οι στρατιωτικοί πίνακες αυτής της συλλογής αντί για τη μάχη

Γιατί αυτοί οι στρατιωτικοί πίνακες δεν δείχνουν ποτέ τη μάχη;

Διατρέξτε τη συλλογή ψάχνοντας μια σκηνή μάχης: δεν θα βρείτε καμία. Αυτοί οι στρατιωτικοί πίνακες λένε όλοι το ίδιο πράγμα, την αναμονή πριν τη δράση, μια σιωπηλή ένταση, μια ανάδυση, μια πορεία προς το φως. Η στιγμή που διατηρείται είναι πάντα εκείνη πριν. Η επιλογή έχει έναν πολύ συγκεκριμένο λόγο: η ζωή υπό τα όπλα είναι γεμάτη υπομονή πολύ περισσότερο παρά εφόδους, και η αγρυπνία που προηγείται της αποφασιστικής ημέρας είναι μια στιγμή που οι ζωγράφοι αναπαριστούσαν πολύ πριν από τις ίδιες τις μάχες. Το θέμα δεν είναι η βία, αλλά αυτό που απαιτεί από έναν άνθρωπο.

Αυτή η αυτοσυγκράτηση καθορίζει τα πάντα για έναν εσωτερικό χώρο. Μια σκηνή μάχης επιβάλλει το θέμα της σε ολόκληρο το δωμάτιο και ανέχεται δύσκολα την καθημερινότητα· μια μορφή που περιμένει, αντίθετα, μπορεί να την κοιτάς για χρόνια χωρίς να κουράζεσαι. Τίποτα αιματηρό, κανένας εχθρός, κανένα όπλο στραμμένο : η ένταση στηρίζεται ολόκληρη στο φως και στη στάση. Αυτό κάνει τη συλλογή εφικτή σε ένα χωλ, έναν διάδρομο, ένα σαλόνι, και αποδεκτή από κάποιον που συνήθως απωθείται από τη πολεμική εικονογραφία.

Όλα παίζονται στην κορυφή μιας πλαγιάς

Μια σύνθεση επανέρχεται τόσο συχνά σε αυτούς τους στρατιωτικούς πίνακες που καταλήγει να γίνεται το σήμα τους: σιλουέτες συγκεντρωμένες στην κορυφή, ένα ακρωτήριο, μια σημαία που πολλά χέρια ορθώνουν, μια οπτική γωνία από κάτω που αναγκάζει να σηκώσεις το βλέμμα. Αυτή η μορφή δεν γεννήθηκε σε ατελιέ. Το να παίρνεις το ύψος είναι ο παλαιότερος στόχος του πολεμικού επαγγέλματος, και η σημαία φυτεμένη σε ψηλό σημείο παραμένει η σκηνή που αναπαράγεται περισσότερο σε όλη τη στρατιωτική εικονογραφία, αυτή που όλοι αναγνωρίζουν χωρίς πάντα να ξέρουν πώς να την ονομάσουν.

Σε έναν τοίχο, αυτή η ανοδική διαγώνιος δουλεύει για σας. Τραβά το βλέμμα προς τα πάνω, κάτι που μεγαλώνει ένα χαμηλό δωμάτιο και δίνει έκταση σε έναν στενό πίνακα. Τοποθετημένη πάνω από μια κονσόλα ή έναν πάγκο εργασίας, μια τέτοια εικόνα εξυψώνει ό,τι βρίσκεται από κάτω της. Προσφέρει επίσης στη συλλογή τη πιο συλλογική της νότα: παντού αλλού βλέπουμε έναν άνδρα μόνο απέναντι στον ουρανό, εδώ πολλά σώματα τραβούν προς την ίδια κατεύθυνση, και αυτό γίνεται αμέσως αισθητό.

Κάτω από το καπέλο και την περικεφαλαία, κανένα πρόσωπο

Τελευταία σταθερά, ίσως η πιο αποφασιστική: τα πρόσωπα δεν φαίνονται ποτέ. Οι στρατιωτικοί πίνακες που συγκεντρώνονται εδώ δείχνουν σιλουέτες σε αντίθετο φως, ένα προφίλ κάτω από μια γκρι καπέλο, έναν άνδρα με καπέλο του οποίου η σκιά τρώει τα μάτια, μια κάπα που γυρίζει την πλάτη στο βλέμμα. Η ανωνυμία δεν είναι εδώ ένα εύκολο τέχνασμα του ζωγράφου: είναι η μορφή που πήρε η τιμή σε αυτόν τον τομέα περισσότερο απ' ό,τι σε κάθε άλλον, μέχρι αυτή την ιδέα να τιμάς έναν στρατιώτη του οποίου κανείς δεν θα μάθει ποτέ το όνομα. Το να μην δείχνεις το πρόσωπο είναι ένας τρόπος να σέβεσαι.

Για όποιον επιλέγει, αυτή η απουσία είναι μια ανοιχτή πόρτα. Ένα αναγνωρίσιμο πορτρέτο επιβάλλει τον χαρακτήρα του και κλείνει την ανάγνωση· μια σιλουέτα αφήνει τη θέση ελεύθερη, και ο καθένας εγκαθιστά εκεί τον δικό του, έναν παππού που δεν μιλούσε γι' αυτό, έναν πατέρα, έναν αδελφό που έφυγε πριν λίγα χρόνια. Ο καμβάς δεν αφηγείται κανέναν, μπορεί λοιπόν να αφηγηθεί τον δικό σας. Αυτό εξηγεί γιατί αυτές οι εικόνες προσφέρονται τόσο συχνά ως δώρα, και γιατί καταλήγουν σχεδόν πάντα κρεμασμένες εκεί όπου τις βλέπουμε κάθε μέρα αντί για ένα δωμάτιο επισήμων.

Συχνές ερωτήσεις για τον πίνακα στρατιωτικό

Μπορούν αυτοί οι καμβάδες να αρέσουν σε κάποιον που απωθείται από τη πολεμική εικονογραφία;

Συχνά, ναι, επειδή η μάχη δεν δείχνεται ποτέ. Βλέπουμε μια αναμονή, μια πορεία, μια σημαία που υψώνεται, ένα υποβρύχιο που ανεβαίνει στην επιφάνεια: η στιγμή πριν, ποτέ η σύγκρουση. Κανένα όπλο στραμμένο, κανένας εχθρός, κανένα αίμα. Το χρώμα είναι καθαρό, σχεδόν ηλιόλουστο, πολύ μακριά από το αναμενόμενο καφέ των χαρακωμάτων. Πολλοί διαβάζουν σε αυτούς ένα μάθημα αυτοσυγκράτησης και όχι έναν έπαινο στα όπλα, και γι' αυτό είναι ανεκτοί στην καθημερινότητα.

Τι διαφέρει αυτοί οι καμβάδες από έναν συνηθισμένο πίνακα αεροπορίας ή υποβρυχίου;

Η ανθρώπινη παρουσία και το χρώμα. Ένας πίνακας αεροσκάφους δείχνει τη μηχανή μόνη της, στις πραγματικές της αποχρώσεις, θαυμασμένη για τη γραμμή και τις αναλογίες της. Εδώ το μηχάνημα είναι απλώς ένας πρωταγωνιστής ανάμεσα σε άλλους: ξεπροβάλλει, στροβιλίζεται, σηκώνει το νερό, αλλά μοιράζεται τον καμβά με μια σιλουέτα που, αυτή, δεν κινείται. Η παλέτα τέλος είναι εφευρεμένη και ποτέ ντοκουμενταριστική, τιρκουάζ, ροζ, χρυσό. Βλέπεις μια κατάσταση, όχι ένα μηχάνημα.

Μπορεί κανείς να διαλέξει έναν καμβά ανάλογα με το όπλο στο οποίο υπηρέτησε κάποιος δικός του;

Ναι, και συχνά έτσι γίνεται. Η συλλογή καλύπτει τους τρεις χώρους: τον ουρανό με τα μαχητικά και το ελικόπτερο, τη θάλασσα με τα υποβρύχια που διαπερνούν την επιφάνεια, τη γη με τους άνδρες σε πορεία και τη σημαία στην πλαγιά. Κάθε χώρος έχει το δικό του κυρίαρχο ζεύγος χρωμάτων. Επειδή κανένα πρόσωπο δεν είναι αναγνωρίσιμο και καμία ημερομηνία δεν αναγράφεται, το φόρο τιμής μένει διακριτικό: υπενθυμίζει ένα όπλο, ποτέ ένα πρόσωπο.