Πίνακας Πολιτισμού

Το ραγισμένο ελεφαντοστό και ο θαμπωμένος χρυσός που επανέρχονται σε όλους τους Πίνακες Culture

Από πού προέρχεται αυτή η ρωγμή που διατρέχει το ελεφαντοστό των Πινάκων Culture;

Η ίδια επιφάνεια επανέρχεται από καμβά σε καμβά στους Πίνακες Culture: ένα ζεστό ελεφαντοστό, τρυφερό σαν κερί, διατρυπημένο από ένα δίχτυ λεπτών ρωγμών. Δεν πρόκειται για ατύχημα της ζωγραφικής, αλλά για τη μνήμη ενός αντικειμένου. Οι μάσκες της Βενετίας διαμορφώνονταν από χαρτοπολτό, χαρτί κολλημένο πάνω σε καλούπι, και στη συνέχεια καλυπτόταν με στρώμα από κιμωλία και κόλλα πριν ζωγραφιστεί. Αυτό το στρώμα γερνά ραγίζοντας, και η ρωγμή γίνεται η υπογραφή ενός προσώπου που έχει χρησιμοποιηθεί. Οι ζωγράφοι την κρατούν επειδή δίνει ηλικία στη μάσκα χωρίς να γερνά τον καμβά: κρεμασμένη, προσφέρει σε έναν λείο τοίχο το βάθος ενός παλιού αντικειμένου.

Πώς παραμένει ζεστός ο χρυσός αυτών των μασκών χωρίς ποτέ να γίνεται φωνακλάς;

Ο χρυσός των Πινάκων Culture δεν συμπεριφέρεται ποτέ σαν απλό κίτρινο. Διατρέχει τους μήλα των παρειών, περιγράφει έναν γιακά, υπογραμμίζει ένα φρύδι, και αλλάζει ανάλογα με την ώρα: βουβός το πρωί, καυτός κάτω από ένα βραδινό φως. Αυτό οφείλεται στη βενετσιάνικη επιχρύσωση, όπου το φύλλο μετάλλου τοποθετείται πάνω σε κόκκινη βάση που διαπερνά από κάτω και τραβά το σύνολο προς το κεχριμπάρι και τον χαλκό αντί για το λεμόνι. Από εδώ προέρχεται η ιδιαίτερη θερμότητα αυτών των χρυσών, που φτάνει μακριά χωρίς ποτέ να ενοχλεί το μάτι. Στον τοίχο, το αποτέλεσμα είναι απλό: αυτοί οι καμβάδες δεν είναι οι ίδιοι στις εννέα το πρωί και στις οκτώ το βράδυ.

Μάσκες ήδη φορεμένες: τι φέρνει η φθορά τους σε έναν καινούργιο χώρο

Τίποτα δεν είναι καινούργιο στους Πίνακες Culture: τα άκρα είναι τριμμένα, τα λευκά έχουν γείρει προς το μπεζ, τα πράσινα προς τη σκουριά του χαλκού, και η επιχρύσωση λείπει εκεί που τα δάχτυλα την άγγιζαν κάθε χειμώνα. Αυτά τα πρόσωπα ήταν αντικείμενα χρήσης, βγαίνοντας για την εποχή και μετά φυλαγμένα για το υπόλοιπο του χρόνου, και η ζωγραφική κρατά το ίχνος αυτών των χειρισμών. Αυτή η φθορά είναι ακριβώς αυτό που τους κάνει κατοικήσιμους : σε έναν λείο και καινούργιο τοίχο, δίνει στο μάτι κάτι να ψάξει από κοντά, ένα ανάγλυφο, ένα ατύχημα, το ίχνος ενός χεριού, εκεί όπου μια εικόνα χωρίς παρελθόν διαβάζεται με μία ματιά και ξεχνιέται.

Όλοι αυτοί οι Πίνακες Culture σταματούν πάνω από τα χείλη

Η μάσκα δεν καλύπτει ποτέ το στόμα, και αυτό δεν είναι τυχαίο

Κοιτάξτε τους Πίνακες Culture ένα ένα: η μάσκα σχεδόν πάντα σταματά πάνω από το άνω χείλος. Το μέτωπο, οι κρόταφοι και οι κόγχες εξαφανίζονται, αλλά το πηγούνι και το στόμα μένουν γυμνά. Αυτή η τομή προέρχεται από μια πολύ συγκεκριμένη συνήθεια. Η bauta, η λευκή μάσκα που φορούσε περισσότερο η Βενετία, προεξέχει στο πηγούνι και αφήνει ελεύθερο το κάτω μέρος του προσώπου ώστε να μπορεί κανείς να πίνει, να τρώει και να μιλάει χωρίς να αποκαλυφθεί. Από καμβά σε καμβά, η τομή πέφτει λοιπόν στο ίδιο ύψος: το ελεφαντοστό σταματά απότομα και η σάρκα επανέρχεται αμέσως πάνω από τα χείλη.

Αυτή η λεπτομέρεια δίνει όλο το αποτέλεσμα της συλλογής. Ένα πρόσωπο στο οποίο αφαιρέθηκε το βλέμμα αλλά διατηρήθηκε το στόμα δεν είναι ούτε προσωπογραφία ούτε κρανίο: είναι κάποιος που θα μπορούσε να απαντήσει. Με τα μάτια αφαιρεμένα, το βλέμμα του θεατή μετατοπίζεται αμέσως στα χείλη, τη μοναδική ζωντανή ζώνη της σύνθεσης. Αυτή η μετατόπιση του βλέμματος κάνει αυτούς τους καμβάδες αδύνατο να τους προσπεράσεις αδιάφορα · τους προσέχεις περνώντας από το δωμάτιο, νομίζεις ότι διαβάζεις κάποιο χλευασμό ή μια προσδοκία, και πάντα επιστρέφεις στο ίδιο σημείο του προσώπου.

Κόκκινο λακ ή σκούρο μπλε: το στόμα φέρει το πιο έντονο χρώμα

Τα στόματα των Πινάκων Culture δεν είναι ποτέ ουδέτερα: κόκκινο σκαρλατί, μπλε της νύχτας, ή απλώς ανοιγμένα πάνω σε λίγη σκιά. Το καρναβάλι συμβιβαζόταν δύσκολα με τις μισές αποχρώσεις, και το βενετσιάνικο θέατρο ακόμη λιγότερο: αφού το πρόσωπο ήταν καθορισμένο μια για πάντα από τη μάσκα, όλο το παιχνίδι περνούσε από τη φωνή, άρα από το στόμα, που έπρεπε να είναι ευανάγνωστο από το βάθος της αίθουσας. Η ζωγραφική κληρονομεί αυτόν τον κανόνα της σκηνής. Το κόκκινο παίζει εδώ τον ρόλο του ήχου : ταξιδεύει μακριά, τραβά το μάτι από την άλλη άκρη ενός διαδρόμου, και αρκεί για να ζωντανέψει ένα πρόσωπο κατά τα άλλα ακίνητο.

Σε ποιους απευθύνονται αυτοί οι Πίνακες Culture με τις κενές κόγχες;

Ένα πρόσωπο στερημένο βλέμματος αλλά προικισμένο με στόμα δεν ταιριάζει σε όλους τους τοίχους, και οι Πίνακες Culture αναλαμβάνουν αυτή την επιλογή. Απευθύνονται σε όσους διαβάζουν πρώτα τα πρόσωπα, σε όσους η ασάφεια διασκεδάζει παρά ενοχλεί, αφού δεν θα μάθουμε ποτέ ποιος στέκεται πίσω από το ελεφαντοστό. Οι υπόλοιποι θα προτιμήσουν ένα ζωγραφισμένο παράθυρο με τοπίο. Αυτές οι μάσκες διασταυρώνονται περισσότερο απ' όσο συγκεντρώνονται : τοποθετημένες σε μια καθημερινή διαδρομή, τραβούν το μάτι για ένα δευτερόλεπτο, το αφήνουν, και αυτή η σύντομη ανταλλαγή επαναλαμβάνεται κάθε μέρα χωρίς να φθείρεται.

Η λιμνοθαλασσινή ομίχλη που διαλύει την πόλη πίσω από τους Πίνακες Culture

Γιατί η πόλη πίσω από τους Πίνακες Culture είναι βυθισμένη στην ομίχλη;

Πίσω από τα πρόσωπα των Πινάκων Culture η πόλη σχεδόν ποτέ δεν είναι καθαρή: όψεις, παράθυρα, σιλουέτες διαβατών, όλα διαλύονται σε ένα χλιαρό γκρι. Αυτή η ομίχλη δεν είναι εύκολο τέχνασμα ζωγράφου. Το καρναβάλι συνέβαινε τον χειμώνα, εποχή κατά την οποία η λιμνοθάλασσα παράγει το δικό της φως: το νερό αντανακλά τον ουρανό, η υγρασία διασκορπίζει τα περιγράμματα, και ένα δρομάκι στα τριάντα βήματα μετατρέπεται σε κηλίδα. Οι ζωγράφοι των βενετσιάνικων τοπίων του δέκατου όγδοου αιώνα απέδιδαν ήδη αυτή την ατμόσφαιρα περισσότερο από την πέτρα. Η ομίχλη εδώ είναι ένα κλίμα, όχι ένα βολικό φόντο, και αυτό ακριβώς κάνει τα φόντα τους τόσο ξεκούραστα για το μάτι.

Ένα καθαρό πρόσωπο, μια πόλη που σβήνει: η ιεραρχία του βλέμματος

Η σύνθεση των Πινάκων Culture στηρίζεται σε μια σταθερή διαφορά οξύτητας: η μάσκα είναι σκληρή, ακριβής, σχεδόν απτή, ενώ το φόντο χάνει τις ακμές του. Το μάτι διαβάζει αυτή τη διαφορά ως απόσταση, και ο τοίχος παύει αμέσως να είναι επίπεδος. Το πλεονέκτημα είναι πολύ συγκεκριμένο: σε έναν στενό τοίχο, έναν διάδρομο, ένα τμήμα ανάμεσα σε δύο πόρτες, αυτοί οι καμβάδες ανοίγουν σε βάθος αντί σε πλάτος και δεν συνθλίβουν τον χώρο. Λειτουργούν σαν ένα άνοιγμα στον τοίχο, με την προϋπόθεση ότι τους αφήνεις λίγο κενό γύρω ώστε η ομίχλη να αναπνέει.

Αυτό το τρίκωρο καπέλο και το μαύρο πέπλο φτιάχνουν τη Βενετία χωρίς ούτε ένα μνημείο

Ούτε γόνδολα, ούτε γέφυρα, ούτε βασιλική: οι Πίνακες Culture ονομάζουν τη Βενετία αλλιώς. Ένα καπέλο τριών κορυφών με φτερό, ένας φαρδύς γιακάς, ένα μαύρο πέπλο, ένα φούντωμα από περιτύλιγμα που κρέμεται στο μάγουλο: αυτά τα λίγα σημάδια αρκούν, επειδή αποτελούσαν πραγματική στολή. Η λευκή μάσκα φοριόταν με το τρίκωρο καπέλο και τη σκούρα κάπα, ενδυμασία που έσβηνε τον βαθμό και μερικές φορές το φύλο στους δρόμους της Δημοκρατίας. Η πόλη δηλώνεται εδώ με ένα ένδυμα, ποτέ με μια καρτ ποστάλ : όποιος γνωρίζει αναγνωρίζει, όποιος αγνοεί βλέπει ένα όμορφο μεταμφιεσμένο πρόσωπο.

Συχνές ερωτήσεις για τους πίνακες culture

Τι κάνουν το τρίκωρο καπέλο και ο φαρδύς γιακάς γύρω από αυτές τις μάσκες;

Ανήκουν στην ενδυμασία, όχι στη φαντασία του ζωγράφου. Η λευκή βενετσιάνικη μάσκα φοριόταν με ένα καπέλο τριών κορυφών και μια μεγάλη σκούρα κάπα: το σύνολο επέτρεπε να κυκλοφορεί κανείς στην πόλη χωρίς να αναγνωρίζεται. Ο γιακάς προέρχεται από τα κοστούμια σκηνής της ιταλικής κωμωδίας. Σε αυτούς τους καμβάδες, αυτά τα αξεσουάρ παίζουν τον ρόλο ενός φυσικού πλαισίου: περικλείουν το πρόσωπο, κρατούν το βλέμμα στο κέντρο και δίνουν σε κάθε φιγούρα μια σιλουέτα αμέσως αναγνωρίσιμη.

Αυτές οι κενές κόγχες δεν κάνουν τις μάσκες ανησυχητικές σε μια είσοδο;

Πολύ λιγότερο απ' όσο φοβόμαστε, επειδή το στόμα μένει ζωντανό. Ένα πρόσωπο με κρυμμένα μάτια αλλά έγχρωμα χείλη δεν γλιστρά ποτέ προς την πλευρά του κρανίου: διατηρεί μια έκφραση, συχνά χλευαστική, μερικές φορές ονειρική. Η βενετσιάνικη ανωνυμία ήταν γιορταστική και όχι πένθιμη, και η ζωγραφική την αποδίδει έτσι. Σε μια είσοδο, το αποτέλεσμα είναι εκείνο μιας αναστολής προσοχής, σαν κάποιος να μόλις γύρισε να σας κοιτάξει κατά την άφιξή σας.

Σε τι διαφέρουν αυτές οι βενετσιάνικες μάσκες από τις τελετουργικές αφρικανικές ή ιαπωνικές μάσκες;

Στη λειτουργία τους, και αυτό φαίνεται αμέσως. Η βενετσιάνικη μάσκα είναι πολιτική: δεν καλεί ούτε πρόγονο ούτε πνεύμα, αναστέλλει απλώς την κοινωνική τάξη για μια εποχή. Εξ ου και πρόσωπα που παραμένουν ανθρώπινα, με σωστές αναλογίες, δέρμα από ελεφαντόδοντο και πραγματικά χείλη, διακοσμημένα αντί για παραμορφωμένα. Οι τελετουργικές μάσκες, αντίθετα, μεταμορφώνουν τα χαρακτηριστικά για να παραστήσουν κάτι διαφορετικό από ένα ανθρώπινο ον. Κρεμασμένοι, αυτοί οι καμβάδες παραμένουν κοσμικοί και θεατρικοί, ποτέ ιεροί.