Πίνακας Πολιτισμού

Το ελεφαντόδοντο με ρωγμές και ο ξεθωριασμένος χρυσός που επιστρέφουν σε όλους τους Πίνακες Πολιτισμού

Από πού προέρχεται αυτή η ρωγμή που διατρέχει το ελεφαντόδοντο στους Πίνακες Πολιτισμού;

Μια ίδια επιφάνεια επιστρέφει από τον ένα καμβά στον άλλο στους Πίνακες Πολιτισμού: ένα ζεστό ελεφαντόδοντο, ζεστό σαν κερί, διασχισμένο από ένα δίκτυο λεπτών ρωγμών. Δεν είναι ατύχημα ζωγραφικής, είναι η μνήμη ενός αντικειμένου. Οι μάσκες της Βενετίας διαμορφώνονται από χαρτόνι, κολλημένο χαρτί σε ένα καλούπι, και στη συνέχεια καλύπτονται με ένα επίχρισμα ασβέστη και κόλλας πριν βαφτούν. Αυτό το επίχρισμα γερνάει ρωγμάζοντας, και το ρωγμάδες γίνεται η υπογραφή ενός προσώπου που έχει χρησιμοποιηθεί. Οι ζωγράφοι το κρατούν γιατί δίνει ηλικία στη μάσκα χωρίς να γερνάει τον καμβά: κρεμασμένο, προσφέρει σε έναν λείο τοίχο το βάθος ενός αρχαίου αντικειμένου.

Πώς ο χρυσός αυτών των μασκών παραμένει ζεστός χωρίς να γίνει ποτέ κραυγαλέος;

Ο χρυσός στους Πίνακες Πολιτισμού δεν συμπεριφέρεται ποτέ σαν ένα κίτρινο χρώμα. Τρέχει στα μήλα, περιβάλλει ένα περιλαμπίκό, υπογραμμίζει ένα φρύδι και αλλάζει με την ώρα: σιωπηλό το πρωί, καίγεται κάτω από ένα φως το βράδυ. Αυτό οφείλεται στην βενετσιάνικη χρυσοεπένδυση, όπου το φύλλο μετάλλου τοποθετείται σε ένα κόκκινο πιάτο που φαίνεται από κάτω και τραβάει όλο το σύνολο προς το κεχριμπαρένιο και το χαλκό αντί για το λεμόνι. Από εκεί προέρχεται η ιδιαίτερη ζεστασιά αυτών των χρυσών, που φέρνει μακριά χωρίς να ενοχλεί ποτέ το μάτι. Σε έναν τοίχο, η συνέπεια είναι απλή: αυτοί οι πίνακες δεν είναι οι ίδιοι στις εννιά το πρωί και στις οκτώ το βράδυ.

Μάσκες που έχουν ήδη φορεθεί: τι προσφέρει η φθορά τους σε ένα σύγχρονο δωμάτιο

Δεν υπάρχει καινούργιο στα Πολιτισμικά Πορτρέτα: οι άκρες είναι φθαρμένες, τα άσπρα έχουν κιτρινίσει, τα πράσινα έχουν πάρει μια απόχρωση πράσινου οξείδωσης, και η επιχρύσωση λείπει εκεί όπου τα δάχτυλα την άγγιζαν κάθε χειμώνα. Αυτά τα πρόσωπα ήταν αντικείμενα χρήσης, αφαιρέθηκαν για την εποχή και αποθηκεύτηκαν για το υπόλοιπο του έτους, και η μπογιά διατηρεί τα σημάδια αυτών των χειρισμών. Αυτή η φθορά είναι ακριβώς αυτό που τα καθιστά κατοικήσιμα : σε έναν λείο και πρόσφατο τοίχο, δίνει στο μάτι κάτι να ψάξει προσεκτικά, μια ανάγλυφη επιφάνεια, ένα ατύχημα, ένα ίχνος χεριού, όπου μια εικόνα χωρίς ιστορία διαβάζεται με μια ματιά και ξεχνιέται.

Αυτά τα Πολιτισμικά Πορτρέτα σταματούν όλα ακριβώς πάνω από τα χείλη

Η μάσκα δεν καλύπτει ποτέ το στόμα, και αυτό δεν είναι τυχαίο

Κοιτάξτε τα Πολιτισμικά Πορτρέτα το ένα μετά το άλλο: η μάσκα σταματά σχεδόν πάντα πάνω από το άνω χείλος. Το μέτωπο, τα ναύτια και οι οφθαλμικές κόγχες εξαφανίζονται, αλλά το πηγούνι και το στόμα παραμένουν γυμνά. Αυτή η διακοπή οφείλεται σε μια πολύ συγκεκριμένη χρήση. Η bauta, η λευκή μάσκα που φοριόταν περισσότερο στη Βενετία, προεξέχει το πηγούνι σαν πρόβολο και απελευθερώνει το κάτω μέρος του προσώπου ώστε να μπορεί να πίνει, να τρώει και να μιλά χωρίς να αποκαλύψει την ταυτότητά του. Από τον ένα καμβά στον άλλο, η τομή γίνεται στο ίδιο ύψος: το ελεφαντόδοντο διακόπτεται απότομα, και η σάρκα συνεχίζεται ακριβώς πάνω από τα χείλη.

Αυτή η λεπτομέρεια κάνει όλο το εφέ της συλλογής. Ένα πρόσωπο από το οποίο έχει αφαιρεθεί το βλέμμα αλλά έχει αφεθεί το στόμα δεν είναι ούτε πορτρέτο ούτε κρανίο: είναι κάποιος που θα μπορούσε να απαντήσει. Με τα μάτια αφαιρεμένα, το βλέμμα του θεατή μετατοπίζεται αμέσως στα χείλη, στην μόνη ζωντανή περιοχή της σύνθεσης. Είναι αυτή η μετατόπιση του βλέμματος που καθιστά αυτούς τους πίνακες αδύνατο να διασχίσεις αφηρημένα ; τους παρατηρείς διασχίζοντας το δωμάτιο, νομίζεις ότι διαβάζεις μια χλεύη ή μια αναμονή, και πάντα επιστρέφεις στο ίδιο σημείο του προσώπου.

Κόκκινη λάκα ή σκούρο μπλε: το στόμα φέρει το πιο έντονο χρώμα

Τα στόματα των Πολιτισμικών Πορτραίτων δεν είναι ποτέ ουδέτερα: κοκκινωπή λάκα, μπλε της νύχτας, ή απλώς ελαφρώς ανοιχτά σε λίγο σκοτάδι. Ο καρναβαλισμός δεν τα πήγαινε καλά με τις ημιτόνους, ούτε το θέατρο της Βενετίας: το πρόσωπο καθοριζόταν οριστικά από τη μάσκα, όλο το παιχνίδι περνούσε από τη φωνή, επομένως από το στόμα, το οποίο έπρεπε να είναι αναγνωρίσιμο από το βάθος της αίθουσας. Η ζωγραφική κληρονομεί αυτόν τον κανόνα της σκηνής. Το κόκκινο εκεί παίζει τον ρόλο του ήχου : μεταφέρει μακριά, τραβάει το βλέμμα από την άλλη άκρη ενός διαδρόμου, και αρκεί για να ζωντανέψει ένα αλλιώς ακίνητο πρόσωπο.

Σε ποιον απευθύνονται αυτά τα Πολιτισμικά Πορτρέτα με τις κενές οφθαλμικές κόγχες;

Ένα πρόσωπο στερημένο βλέμματος αλλά με στόμα δεν ταιριάζει σε όλους τους τοίχους, και τα Πολιτισμικά Πορτρέτα αναλαμβάνουν αυτή την επιλογή. Διατηρούν όσους διαβάζουν πρώτα τα πρόσωπα, όσους διασκεδάζουν με την αμφισημία παρά την ενοχλούν, αφού δεν θα μάθουν ποτέ ποιος κρύβεται πίσω από το ελεφαντόδοντο. Οι άλλοι θα προτιμήσουν ένα ζωγραφισμένο παράθυρο σε ένα τοπίο. Αυτές οι μάσκες διασταυρώνονται περισσότερο από ό,τι θαυμάζονται : τοποθετημένες σε μια καθημερινή διαδρομή, τραβούν το βλέμμα για ένα δευτερόλεπτο, το απελευθερώνουν, και αυτή η σύντομη ανταλλαγή επαναλαμβάνεται καθημερινά χωρίς να φθείρεται.

Η ομίχλη της λιμνοθάλασσας που διαλύει την πόλη πίσω από τα Πολιτισμικά Πορτρέτα

Γιατί η πόλη πίσω από τα Πολιτισμικά Πορτρέτα είναι βυθισμένη στην ομίχλη;

Πίσω από τα πρόσωπα των Πολιτισμικών Πορτραίτων, η πόλη δεν είναι σχεδόν ποτέ καθαρή: πρόσοψη, παράθυρα, σιλουέτες περαστικών, όλα διαλύονται σε ένα ζεστό γκρι. Αυτό το νέφος δεν είναι μια ευκολία ζωγράφου. Ο καρναβαλισμός έπεσε τον χειμώνα, εποχή κατά την οποία η λιμνοθάλασσα δημιουργεί το δικό της φως: το νερό αντανακλά τον ουρανό, η υγρασία διασκορπίζει τις γραμμές, και ένας δρόμος σε απόσταση τριάντα βημάτων μειώνεται σε μια κηλίδα. Οι ζωγράφοι τοπίων της Βενετίας τον δέκατο όγδοο αιώνα αποτύπωσαν ήδη αυτή την ατμόσφαιρα περισσότερο από την πέτρα. Η ομίχλη είναι εδώ ένα κλίμα, όχι ένα βολικό φόντο, και είναι αυτή που καθιστά αυτά τα φόντα τόσο χαλαρωτικά για το μάτι.

Ένα καθαρό πρόσωπο, μια πόλη που εξαφανίζεται: η ιεραρχία του βλέμματος

Η σύνθεση των Καρφωμένων Πινάκων βασίζεται σε μια σταθερή απόκλιση ευκρίνειας: η μάσκα είναι σκληρή, ακριβής, σχεδόν απτή, ενώ το φόντο χάνει τις ακμές του. Το μάτι διαβάζει αυτή τη διαφορά ως απόσταση, και ο τοίχος αμέσως σταματά να είναι επίπεδος. Το πλεονέκτημα είναι πολύ συγκεκριμένο: σε ένα στενό διαχωριστικό τοίχο, έναν διάδρομο, ένα τμήμα τοίχου ανάμεσα σε δύο πόρτες, αυτές οι καμβάς ανοίγουν σε βάθος παρά σε πλάτος και δεν συνθλίβουν το δωμάτιο. Συμπεριφέρονται σαν μια ανοιχτή διάνοιξη στον τοίχο, υπό την προϋπόθεση ότι τους αφήνετε λίγο κενό γύρω τους για να αναπνεύσει η ομίχλη.

Αυτό το τρίκορνο και αυτή η μαύρη βελούδινη κάλυψη δημιουργούν τη Βενετία χωρίς κανένα μνημείο

Κανένα γόνδολα, καμία γέφυρα, καμία βασιλική: οι Καρφωμένοι Πίνακες ονομάζουν τη Βενετία διαφορετικά. Ένα τρίκορνο με φαρδιά γείσο, ένα φαρδύ κολάρο, μια μαύρη βελούδινη κάλυψη, ένας γανδούρι από διακοσμητικό υλικό που κρέμεται κατά μήκος ενός μάγου - αυτά τα λίγα σημάδια αρκούν, επειδή αποτελούσαν μια πραγματική στολή. Η λευκή μάσκα φοριόταν με το καπέλο με τρία κέρατα και τη σκούρα κάπα, μια ενδυμασία που εξάλειφε την κατάσταση και μερικές φορές το φύλο στους δρόμους της Δημοκρατίας. Η πόλη σηματοδοτείται εδώ μέσα από ένα ρούχο, ποτέ μέσα από μια καρτ πόσταλ : όποιος ξέρει αναγνωρίζει, όποιος αγνοεί βλέπει ένα όμορφο ντυμένο πρόσωπο.

Συχνές Ερωτήσεις σχετικά με τους Καρφωμένους Πίνακες

Τι κάνουν το τρίκορνο και το φαρδύ κολάρο γύρω από αυτές τις μάσκες;

Ανήκουν στην ενδυμασία, όχι στην φαντασία του ζωγράφου. Η λευκή βενετσιάνικη μάσκα φοριόταν με ένα καπέλο με τρία κέρατα και μια μεγάλη σκούρα κάπα: το σύνολο επέτρεπε να κυκλοφορεί στην πόλη χωρίς να αναγνωρίζεται. Το κολάρο, από την άλλη, προέρχεται από τα σκηνικά της ιταλικής κωμωδίας. Σε αυτούς τους καμβάδες, αυτά τα αξεσουάρ παίζουν ρόλο φυσικού περιγράμματος: περικλείουν το πρόσωπο, συγκρατούν το βλέμμα στο κέντρο και δίνουν σε κάθε μορφή ένα αμέσως αναγνωρίσιμο σχήμα.

Αυτές οι άδειες κόγχες δεν καθιστούν τις μάσκες ανησυχητικές σε μια είσοδο;

Πολύ λιγότερο από όσο φοβόμαστε, επειδή τα χείλη παραμένουν ζωντανά. Ένα πρόσωπο με καλυμμένα μάτια αλλά χρωματισμένα χείλη δεν γέρνει ποτέ προς την πλευρά του κρανίου: διατηρεί μια έκφραση, συχνά ειρωνική, μερικές φορές ονειρική. Το βενετσιάνικο ανωνυμία ήταν εορταστικό και όχι νεκροταφικό, και η ζωγραφική το αποδίδει έτσι. Σε μια είσοδο, το αποτέλεσμα είναι σαν μια αναστολή της προσοχής, σαν να κάποιος μόλις γύρισε για να σε δει όταν έφτασες.

Πώς διαφέρουν αυτές οι βενετσιάνικες μάσκες από τις αφρικανικές ή ιαπωνικές τελετουργικές μάσκες;

Με τη λειτουργία τους, και αυτό φαίνεται αμέσως. Η βενετσιάνικη μάσκα είναι πολιτική: δεν επικαλείται ούτε πρόγονο ούτε πνεύμα, απλώς αναστέλλει την κοινωνική κατάσταση για μια εποχή. Γι' αυτό τα πρόσωπα παραμένουν ανθρώπινα, με σωστές αναλογίες, ελεφαντοστού δέρμα και αληθινά χείλη, διακοσμημένα και όχι παραμορφωμένα. Οι τελετουργικές μάσκες, αντίθετα, μεταμορφώνουν τα χαρακτηριστικά για να υποδηλώσουν κάτι άλλο από έναν άνθρωπο. Τοποθετημένες, αυτές οι καμβάς παραμένουν επομένως κοσμικές και θεατρικές, ποτέ ιερές.