Πίνακας Χέρι της Φατίμα

Το μοβ, το ελεφαντόρινο και ο χαλκός: το χρώμα ενός Πίνακα Χεριού της fatma

Γιατί το προστατευτικό μπλε έχει εξαφανιστεί από αυτούς τους Πίνακες Χεριού της fatma;

Αναζητήστε το μπλε σε αυτούς τους πίνακες: δεν υπάρχει. Αυτό είναι το πρώτο πράγμα που χτυπάει όταν γνωρίζετε το khamsa, επειδή στην αγορά είναι σχεδόν πάντα μπλε κοβάλτιο ή ινδιγκό, από την κεραμική του Nabeul στις περσίδες που βάφονται κάθε άνοιξη. Ένας Πίνακας Χεριού της fatma ανοίγει αντίθετα σε μοβ, βιολετί, παστέλ ροζ, ελεφαντόρινο. Αυτή η απουσία δεν είναι ιδιοτροπία: το μπλε ήταν το χρώμα της θεραπείας, αυτό που εφαρμόζεται σε ένα αντικείμενο για να εξουδετερώσει μια ματιά. Αφαιρώντας το, αυτά τα έργα βγάζουν το χέρι από την ακτίνα των φυλαχτών και το βάζουν στο ρεπερτόριο του πορτρέτου.

Κοιτάξτε μάλλον πού πέφτει αυτό το μοβ: σε πέπλο πίσω από έναν αυχένα, σε σκιά κάτω από ένα μήλο του μάγου, σε υγρή αύρα που καταλαμβάνει το χαρτί γύρω από τα δάχτυλα. Είναι ένα χρώμα αραιωμένο, σχεδόν ποτέ σε συμπαγή μορφή. Ωστόσο, έχει μια πραγματική πηγή στη Βόρεια Αφρική, διαφορετική από τις φυλαχτές: τα γιασεμιά που μοβιάζουν τους δρόμους τον Μάιο, οι μπουκαμβίλιες που ρίχνονται στον ασβέστη, οι τοίχοι από πηλό που γίνονται βιολετί μισή ώρα πριν τη νύχτα. Στον τοίχο, αυτό το μοβ δρουν διαφορετικά από το τιρκουάζ των khamsas των βιτρινών: δεν χτυπά, εγκαθίσταται και γεμίζει κόκκινο μόλις ανάψει το φως.

Από πού προέρχεται ο χαλκός που περιβάλλει τα δάχτυλα και ζεσταίνει αυτά τα μωβ;

Το μέταλλο δεν παραμένει ποτέ σε δεύτερο ρόλο σε αυτά τα έργα τέχνης: περιβάλλει τα δάχτυλα με μια χρυσή γραμμή, ανάβει μαργαριτάρια σε μια σειρά, τρέχει μέσα από μια κόμη, καταλήγει σε σκόνη σε ένα μήλο. Αυτό το χαλκό, αυτό το ματ χρυσό, μερικές φορές αυτό το χρυσαφί σχεδόν κοκκινωπό, αποτελεί τη δεύτερη σταθερά ενός πίνακα Main de fatma. Η απόχρωση έχει μια συγκεκριμένη διεύθυνση, τους δρόμους των χαλκοπωλών της Fès και του Μαρακές, όπου το χαλκός σφυρηλατημένος παίρνει πορτοκαλί αντανακλάσεις που κινούνται με το φως. Έχει μια δεύτερη πηγή, πιο οικεία: το χέννα, χρυσαφί στην παλάμη πριν καστανούν.

Αυτή η χρυσή γραμμή αρχικά κάνει μια εργασία σύνθεσης: είναι αυτή που επαναφέρει το βλέμμα στην παλάμη όταν το μοβ φόντο αρχίζει να τα απορροφήσει όλα. Εμποδίζει επίσης την κλίμακα να γείρει στο κρύο και ανακτά τα μοβ όταν πέσει η μέρα και οι τοίχοι χάσουν τα χρώματά τους. Σε ένα δωμάτιο, δημιουργεί μια γέφυρα με αυτό που ήδη έχουμε: μια λαβή, ένα φωτιστικό, ένα πλαίσιο, ένα δίσκο. Εκεί όπου το μπλε των φυλαχτών θα απαιτούσε μια συμφωνία, ο χρυσός προσκολλάται σε συνηθισμένα αντικείμενα και ο πίνακας δεν είναι πλέον ένα προσδεμένο κομμάτι.

Το ελεφαντοστού και τα παστέλ λουλούδια γύρω από την παλάμη δεν είναι ένα κενό φόντο

Γύρω από τα δάχτυλα, αυτοί οι πίνακες Main de fatma αφήνουν να αναπνεύσουν μεγάλες ζώνες ελεφαντοστού, μπεζ και κρέμας, σκορπισμένα με παστέλ λουλούδια. Αυτό το ανοιχτό φόντο δεν είναι κενό: θυμίζει την ασβέστη και το tadelakt των τοίχων, τη γυμνή μαλλί ενός haïk, το χαρτί που έχει αφήσει γυμνό ο καλλιτέχνης με τα υδατογραφία. Όσο για τα λουλούδια, δεν προέρχονται από το πουθενά: το σχέδιο χέννας στο χέρι δεν είναι ποτέ λείο, γεμίζει με ροζέτες, κουκκίδες και κλαδιά. Αυτά τα παστέλ παίρνουν αυτή τη γέμιση χαλαρώνοντάς την.

Αυτή η διαύγεια επηρεάζει αρχικά το ίδιο το χέρι: περιγεγραμμένα με κρέμα, τα πέντε δάχτυλα διαβάζονται με μια κίνηση, και τα παστέλ λουλούδια παραμένουν σε απόσταση αντί να διεκδικήσουν την προσοχή. Ένα τέτοιο φόντο δεν τρώει το φως, το αντανακλά, γεγονός που καθιστά αυτούς τους πίνακες αναγνώσιμους εκεί όπου άλλοι σβήνουν: δωμάτιο χωρίς παράθυρο, σκάλα, υπνοδωμάτιο. Σε χαμηλό φωτισμό, τα μοβ παραμένουν ακόμα και τα παστέλ αποφεύγουν το αποτέλεσμα ενός κορεσμένου γυάλινου βιτρό. Μένει ένας απαλός τοίχος για να ζήσεις, που κοιτάζεις για πολύ καιρό χωρίς κόπωση.

Τι αλλάζει ένα χέρι ζωγραφισμένο πάνω στο πρόσωπο σε έναν πίνακα Main de fatma

Εδώ, το χέρι είναι πάντα κρατημένο, ποτέ αναρτημένο στο κενό

Αυτό είναι το πιο άμεσο χαρακτηριστικό αυτών των καμβάδων: η παλάμη δεν επιπλέει μόνη της στο κέντρο της σύνθεσης. Σε έναν πίνακα Main de fatma, στεφανώνει μια κόμη, ακουμπά σε ένα μάγουλο, γλιστράει σε ένα κόσμημα. Ιστορικά, είναι και η θέση της. Το khamsa δεν έχει γίνει για να θαυμάζεται από απόσταση: ήταν κουμπί σε μια πόρτα, σχεδιασμένο με χέννα στην παλάμη, τατουάζ στο δέρμα, ραμμένο στο ρούχο ενός παιδιού. Έχει πάντα ανάγκη από μια ζωντανή βάση.

Το αποτέλεσμα σε έναν τοίχο είναι πολύ συγκεκριμένο: βλέπεις ένα πρόσωπο πριν δεις ένα σημάδι. Το σύμβολο δεν επιβάλλεται με την πρώτη ματιά, αλλά ανακαλύπτεται με τη δεύτερη, γεγονός που επιτρέπει σε αυτούς τους πίνακες να ζουν σε μια είσοδο ή ένα κοινόχρηστο δωμάτιο χωρίς να κρατούν έναν λόγο. Άλλη συνέπεια: το φυλαχτό της βιτρίνας είναι συμμετρικό, με δύο αντίχειρες, ένα σχήμα που καμία ανθρώπινη παλάμη δεν έχει. Εδώ τα δάχτυλα είναι ανατομικά, με τις πτυχές και τα νύχια τους. Η προστασία σταματά να είναι ένα έμβλημα για να γίνει η χειρονομία κάποιου.

Αυτοί οι πίνακες Main de fatma χρειάζονται σιωπή;

Κλειστά στόματα, κλεισμένα χείλη, χαμηλωμένα ή αποστρεφόμενα βλέμματα: η σιωπή διαπερνά αυτούς τους πίνακες Main de fatma σαν ένα διακριτό μοτίβο. Η παλάμη υψωμένη, τα δάχτυλα ανοιχτά, συνοδεύουν τη φράση khamsa fi ainek, πέντε στο μάτι σου. Το δείχνουμε ακριβώς για να μην χρειαστεί να ονομάσουμε αυτό που προστατεύουμε, αφού η ονομασία ισοδυναμεί ήδη με προσέλκυση. Αυτή η χέρι χρησιμεύει κυρίως για να σιωπήσει.

Κανένα από αυτά τα πρόσωπα δεν αναζητά το βλέμμα του παρατηρητή, και αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο καταλαμβάνουν ένα δωμάτιο. Ένας πίνακας που προκαλεί γρήγορα κουράζει· εδώ η παλάμη δημιουργεί ένα φράγμα, τα βλέφαρα κλείνουν ή γλιστρούν στο πλάι, και είναι αυτή η απόσυρση που καθιστά αυτά τα έργα κατοικίσιμα στην καθημερινή ζωή. Ταιριάζουν τόσο πολύ σε μέρη διέλευσης και ανάπαυσης: ένας διάδρομος που διασχίζεται δέκα φορές την ημέρα, ένα κομοδίνο, ένας τοίχος μπροστά από μια πολυθρόνα ανάγνωσης. Επιστρέφουμε σε αυτά χωρίς να ζητηθεί ποτέ, όπως μπροστά σε ένα οικείο πρόσωπο που δεν ζητάει τίποτα.

Μέτωπο, νασός, κορυφή του κρανίου: γιατί η παλάμη επιστρέφει πάντα εκεί;

Σε όλους αυτούς τους πίνακες Main de fatma, το χέρι επιστρέφει στα ίδια μέρη: το μέτωπο, η ρίζα των μαλλιών, ο νασός, η κορυφή του κρανίου, σαν ένα πέπλο. Αυτά είναι ακριβώς τα σημεία που οι Αμαζίγιοι γυναίκες έκαναν τατουάζ, ανάμεσα στα φρύδια, στο μέτωπο, στο πηγούνι, και αυτά που καλύπτονται από τα στεφάνια των παντρεμένων γυναικών φορτωμένα με κοσμήματα και κρεμαστά. Προστατεύαμε ό,τι εκτίθεται στο βλέμμα των άλλων: το ανακάλυπτο πρόσωπο, και κυρίως η κορυφή του.

Αυτό το ψηλό σημείο δίνει σε αυτούς τους πίνακες την κατακόρυφη διάσταση. Η σύνθεση ανεβαίνει: ξεκινά από έναν λαιμό ή ένα πηγούνι, διασχίζει ένα πρόσωπο και καταλήγει σε ένα στέμμα δακτύλων και μαργαριταριών. Επομένως, καταλαμβάνει καλύτερα μια στενή επιφάνεια τοίχου, ανάμεσα σε δύο πόρτες, σε μια εσοχή, πάνω από ένα χαμηλό έπιπλο, παρά μια μεγάλη οριζόντια επιφάνεια. Και επειδή η κορυφή παραμένει το πιο φορτωμένο σημείο, το μάτι πάντα επιστρέφει εκεί: το δωμάτιο κερδίζει μια ελαφριά ανοδική κίνηση.

Τα διακοσμητικά στοιχεία και οι ψεκασμοί που στολίζουν έναν πίνακα Main de fatma

Τι κάνουν αυτά τα μαργαριτάρια και οι πέτρες σε σχήμα δάκρυ γύρω από το χέρι;

Σπάνια συναντάμε πίνακες Main de fatma όπου η παλάμη εμφανίζεται γυμνή. Σχεδόν πάντα είναι ενσωματωμένη σε ένα κόσμημα : κρυστάλλινες χάντρες, σειρές χοντρές χάντρες, πέτρα σε σχήμα δάκρυ κρεμασμένη στην άκρη του προσώπου. Αυτό είναι πιστό στη χρήση. Στα κοσμήματα της Βόρειας Αφρικής, η khamsa δεν είναι ένα μοναχικό μενταγιόν: ενσωματώνεται ανάμεσα σε αχτινωτές χάντρες από ασβεστόλιθο, κλαδιά κοράλλιων και πλάκες ασημένιου σμάλτου όπως γίνεται στην Tiznit. Έχει αξία ανάμεσα σε άλλα, ποτέ μόνη στο τέλος μιας αλυσίδας.

Η σταγόνα, όμως, επιστρέφει τόσο συχνά που αξίζει να τη δούμε. Μια πέτρα σε σχήμα δάκρυ κρέμεται, άρα κινείται, άρα αντανακλά το φως : οι μεσογειανοί χρυσοχόοι την έκοψαν έτσι για αυτόν τον λόγο. Στον πίνακα, αυτό το μενταγιόν δημιουργεί μια κατακόρυφη γραμμή, ένα βαρόμετρο που τραβά την σύνθεση προς τα κάτω και δεν αφήνει το στέμμα των δακτύλων να κυριαρχήσει. Στον τοίχο, αυτή η κατακόρυφη γραμμή διαβάζεται από μακριά· συχνά είναι αυτή που δίνει την αίσθηση ότι το έργο αναπνέει αντί να παραμένει ακίνητο.

Αυτό το μαντολίνο που κρέμεται στην άκρη του προσώπου δεν είναι ένα δωρεάν στολίδι

Μια πλούμα από μαλλί ή μετάξι κρέμεται στην άκρη σχεδόν κάθε πίνακα Main de fatma, άλλο ελεφαντοστού, άλλο ροζ ή χάλκινο. Αυτή η λεπτομέρεια προέρχεται απευθείας από τα κοσμήματα και τα σέλια της Βόρειας Αφρικής: μπόμπες ραμμένες στα πέπλα των νυφικών, κουδουνάκια κρεμασμένα στο καπό ενός burnous, πλούμες από βαμμένο μαλλί στερεωμένα στα λιγαρικά γαϊδουριών και καμήλων. Τοποθετούνταν όπου ένα βλέμμα κινδύνευε να καθυστερήσει, ώστε να κολλήσει σε αυτό που κινείται παρά σε αυτό που μετράει.

Ζωγραφική, το χνουδωτό στοιχείο διατηρεί τον ρόλο της παγίδας και αποκτά έναν άλλο: είναι το πιο τρυφερό σημείο του καμβά, μια μαλακή και αφράτη ύλη ανάμεσα στο μέταλλο, τις πέτρες και το δέρμα. Σπάει την αυστηρότητα που θα μπορούσε να εγκαταστήσει το σύμβολο και εμποδίζει τη σύνθεση να γίνει αυστηρή. Σε ένα δωμάτιο, συχνά είναι αυτό που ένα παιδί δείχνει με το δάχτυλό του πρώτο, και αυτό που επιτρέπει σε αυτά τα έργα να αγαπηθούν πριν εξηγηθούν.

Γιατί η ακουαρέλα ξεχειλίζει από τα περιγράμματα σε αυτούς τους πίνακες Χέρι της Φατίμα;

Οι περιγραμμές δεν κρατούν, και αυτό είναι σκόπιμο: γύρω από τα δάχτυλα, ένας πίνακας Χέρι της Φατίμα αφήνει να τρέξουν ψιλοκλυσμένες, ρευστότητες, υγρές αύρες που δαγκώνουν στο φόντο. Αυτή η θόλωση έχει ένα πραγματικό πρότυπο. Ένα χέρι με حنا δεν είναι ποτέ καθαρό : η πάστα μουλιάζει λίγο στο δέρμα, η γραμμή παχύνει, το χρώμα μεταβαίνει από το σαφράν στο καφέ σε λίγες μέρες. Οι δεξαμενές βαφής κάνουν το ίδιο με το μαλλί. Το παραδοσιακό μοτίβο έχει πάντα προσαρμοστεί σε ζωντανές άκρες.

Αυτή η ελευθερία φέρνει επίσης αυτά τα καμβά κοντά στη σύγχρονη ζωγραφική, αυτή των ζωγραφισμένων τοίχων και των σπρέι των μεγάλων πόλεων, όπου το παλιό σύμβολο επανεμφανίζεται προβαλλόμενο, ρευστό, αποδεκτό. Από απόσταση, το αποτέλεσμα είναι καθαρό: δεν βλέπουμε ένα εικονογράμματα αλλά μια ζωγραφιά, με τα ατυχήματα και τις διαφάνειές της. Αυτό είναι που επιτρέπει σε αυτά τα έργα να τοποθετηθούν σε έναν τοίχο σήμερα, κοντά σε μινιμαλιστικά έπιπλα, χωρίς να μοιάζουν με πινακίδα ή διευκολυντήρα τύχης.

Συχνές ερωτήσεις σχετικά με τους πίνακες Χέρι της Φατίμα

Αυτό το χέρι ονομάζεται επίσης χέρι της Μαρίας: ανήκουν αυτοί οι πίνακες σε μία μόνο παράδοση;

Όχι. Αυτοί οι πίνακες δεν διαχωρίζουν: κανένας δεν προσθέτει σε αυτούς μια θρησκευτική επιγραφή. Η παλάμη των πέντε δακτύλων που φαίνεται σε αυτούς ονομάζεται khamsa στα αραβικά, χέρι της Φατίμα από το όνομα της κόρης του Προφήτη, και χέρι της Μαρίας στις εβραϊκές οικογένειες της Βόρειας Αφρικής, σε ανάμνηση της αδελφής του Μωυσή. Έχει κυκλοφορήσει από σπίτι σε σπίτι γύρω από τη Μεσόγειο, μεταφερόμενο από γείτονες που δεν προσεύχονταν στον ίδιο θεό. Ζωγραφισμένο εδώ σε ένα μέτωπο, παραμένει μια χειρονομία κοινή πριν γίνει σημάδι ιδιοκτησίας.

Να προσφέρετε ένα χέρι της Φατίμα για μια γέννηση ή έναν γάμο, είναι πιστό στην παράδοσή του;

Ναι, και είναι ακόμη και η πιο παλιά χρήση του. Η khamsa κρεμόταν στα ρούχα ενός νεογέννητου, κρεμόταν πάνω από το κούνια, ράβονταν στα πέπλα της νύφης ανάμεσα σε ασημένια κομμάτια και κόκκους κεχριμπαριού. Αυτοί οι πίνακες παρατείνουν αυτή τη χρήση παρά την εφευρίσκουν: μια γυναίκα στολισμένη, μια παλάμη τοποθετημένη στο μέτωπο, μαργαριτάρια, ένα χνουδωτό στοιχείο. Είναι ένα δώρο που λέει ότι θα φροντίσει κάποιον χωρίς να χρειαστεί να το γράψει, και που στη συνέχεια μεταδίδεται.

Ποια διαφορά με το μπλε μάτι του ναζάρ, που συναντάμε παντού στη Μεσόγειο;

Το ναζάρ είναι ένα μάτι: ένας μπλε γυάλινος δίσκος που κοιτάζει και επιστρέφει το βλέμμα με το βλέμμα. Η khamsa, από την άλλη, είναι μια ανοιχτή παλάμη, μια χειρονομία που κάνουμε με το σώμα. Η διαφορά είναι εμφανής σε αυτούς τους πίνακες: ούτε κρύο μπλε, ούτε υπνωτικό κύκλο, αλλά δάχτυλα, δέρμα, χαλκός και μοβ. Κρεμάμε το ένα για να αντιμετωπίσουμε, το άλλο για να ηρεμήσουμε, και το δεύτερο ταιριάζει πολύ πιο εύκολα σε ζεστές αποχρώσεις.