Το χρυσάνθεμο στην ιστορία της τέχνης: από την αυτοκρατορική Ιαπωνία έως τον ιμπρεσιονισμό
9 λεπτά ανάγνωσης · από Walensky
ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΡΥΣΑΝΘΕΜΟ
Ένα λουλούδι που κοσμεί τη σφραγίδα του αυτοκράτορα της Ιαπωνίας, που φυτρώνει στους φλαμανδικούς πίνακες του 17ου αιώνα δίπλα σε ένα κρανίο και μια κλεψύδρα, και που τελικά βάφει με κίτρινο τα τελευταία καλοκαίρια του Κλωντ Μονέ στο Ζιβερνί. Λίγα floral μοτίβα έχουν διασχίσει τόσες ηπείρους και αιώνες χωρίς να χάσουν την αύρα τους. Το χρυσάνθεμο δεν είναι ένα διακοσμητικό λουλούδι ανάμεσα σε άλλα: είναι ένα σύμβολο, φορτισμένο με ιστορία, που αλλάζει νόημα ανάλογα με το χέρι που το ζωγραφίζει.
Η άμεση απάντησηΤο χρυσάνθεμο γεννήθηκε στην Κίνα της δυναστείας Τανγκ ως σύμβολο μακροζωίας, πριν γίνει στην Ιαπωνία το έμβλημα του αυτοκρατορικού θρόνου και ένα κεντρικό μοτίβο του ukiyo-e και του sumi-e. Στη Δύση εισχωρεί καθυστερημένα στη ζωγραφική τον 19ο αιώνα μέσω του ιαπωνισμού, σε καλλιτέχνες όπως ο Κλωντ Μονέ, με μια συμβολική πολύ διαφορετική: το λευκό χρώμα, σημάδι πένθους στην Ασία, προκαλεί στην Ευρώπη μάλλον την αίσθηση της αγνότητας ή του φόρου τιμής.Η κατανόηση αυτής της διπλής ανάγνωσης σημαίνει επίσης να επιλέγεις καλύτερα ένα floral έργο για το σπίτι, πέρα από έναν απλό κώδικα χρωμάτων.
- Το χρυσάνθεμο εμφανίζεται στην Κίνα επί δυναστείας Τανγκ, σύμβολο μακροζωίας και ευγένειας ψυχής.
- Στην Ιαπωνία γίνεται το αυτοκρατορικό έμβλημα: το οικόσημο του θρόνου του Χρυσανθέμου κοσμεί ακόμη τα επίσημα έγγραφα.
- Η Δύση το ανακαλύπτει καθυστερημένα χάρη στον ιαπωνισμό, που επηρεάζει τον Μονέ και την Art Nouveau.
- Το χρώμα αλλάζει ριζικά νόημα ανάλογα με την κουλτούρα: το λευκό είναι πένθιμο στην Ιαπωνία, καθαρό στην Ευρώπη.
Το χρυσάνθεμο, ένα χιλιετές μοτίβο ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση
Το χρυσάνθεμο φυτρώνει στην κινεζική τέχνη πολύ πριν κάποιος δυτικός ζωγράφος δει ένα πέταλό του. Επί δυναστείας Τανγκ, γύρω στον 8ο αιώνα, το λουλούδι συνδέεται ήδη με τη μακροζωία και την ευγένεια του χαρακτήρα: ζωγραφίζεται με μελάνι, καλλιεργείται στους κήπους των λογίων, αναφέρεται στην κλασική ποίηση ως έμβλημα αντοχής στο κρύο, αφού ανθίζει αργά το φθινόπωρο όταν τα άλλα φυτά μαραίνονται.
Αυτό το συμβολικό φορτίο ταξιδεύει προς την Ιαπωνία τον 8ο αιώνα, πιθανώς μέσω διπλωματικών και βουδιστικών ανταλλαγών. Οι Ιάπωνες οικειοποιούνται το λουλούδι με ιδιαίτερη ένταση: γίνεται κάτι πολύ περισσότερο από βοτανικό μοτίβο, εντάσσεται στην πολιτική ταυτότητα της χώρας. Η Ευρώπη περιμένει τον 19ο αιώνα για να ενδιαφερθεί πραγματικά — και ακόμη τότε έμμεσα, μέσω της ξαφνικής μανίας για τις ιαπωνικές χαρακτικές που έφταναν στις αποσκευές των εμπορικών πλοίων.
Ένα λουλούδι που χρειάζεται χίλια χρόνια για να διασχίσει έναν ωκεανό δεν φτάνει ποτέ με άδεια χέρια: φέρνει μαζί του ολόκληρη κοσμογονία.
Το αυτοκρατορικό ιαπωνικό χρυσάνθεμο: εξουσία και αγνότητα
Στην Ιαπωνία, το χρυσάνθεμο δεν είναι απλώς ένα λουλούδι που θαυμάζουμε: είναι ένα κρατικό σύμβολο εγγεγραμμένο στη συμβολική Συνταγματική τάξη της χώρας. Η ακτινωτή μορφή του, δεκαέξι πέταλα τοποθετημένα σε τέλειο κύκλο, το καθιστά την ίδια την εικόνα του ήλιου και άρα της ουράνιας εξουσίας.
Το οικόσημο του θρόνου του Χρυσανθέμου
Το οικόσημο του θρόνου του Χρυσανθέμου, ή kikumon, ονομάζει εδώ και αιώνες την ίδια την ιαπωνική μοναρχία. Το συναντάμε στα διαβατήρια, στα νομίσματα, στις πύλες του αυτοκρατορικού παλατιού στο Τόκιο. Σε αντίθεση με τα ευρωπαϊκά οικόσημα που κληρονομήθηκαν από πολεμικές δυναστείες, αυτό αντλεί τη δύναμή του από ένα λουλούδι που συνδέεται με τη γαλήνη περισσότερο παρά με την κατάκτηση — μια εξουσία που θέλει να είναι στοχαστική όσο και αυταρχική.
Η χαρακτική ukiyo-e και το sumi-e ως φορείς συμβολισμού
Στη χαρακτική ukiyo-e βρίσκει το χρυσάνθεμο τη λαϊκή του διάδοση. Ο Κατσουσίκα Χοκουσάι, ήδη διάσημος για τα κύματα και το όρος Φούτζι του, απεικόνισε floral συνθέσεις όπου το λουλούδι καταλαμβάνει όλο τον χώρο της ξυλογραφίας, σε αρμονίες μελανιού και επίπεδων χρωμάτων. Παράλληλα, η παράδοση του sumi-e, η μονόχρωμη ζωγραφική με μελάνι, αντιμετωπίζει το χρυσάνθεμο ως θέμα διαλογισμού: λίγες πινελιές αρκούν για να υποδηλώσουν το λουλούδι, το ουσιώδες παίζεται στο κενό γύρω του, σε αυτό που ο ζωγράφος επιλέγει να μην δείξει.
Στην κινεζική και ιαπωνική παράδοση, το χρυσάνθεμο ανήκει στους «Τέσσερις Ευγενείς», μια ομάδα floral μοτίβων (μαζί με την ορχιδέα, το μπαμπού και το δαμασκηνιά) που συνδέονται με τις τέσσερις εποχές και τις αρετές του λογίου. Το χρυσάνθεμο ενσαρκώνει εκεί το φθινόπωρο και την επιμονή.
Αγαπημένη επιλογή
Πίνακας Πορτοκαλί χρυσάνθεμα με λεπτά πέταλα - Φθινοπωρινή άνθιση - Έκδοση Χρυσάνθεμο
À partir de 228,90 €
Ανακαλύψτε αυτόν τον πίνακαΗ δυτική ζωγραφική και η επανανακάλυψη του χρυσανθέμου
Η Ευρώπη ανακαλύπτει το χρυσάνθεμο ακριβώς τη στιγμή που ανακαλύπτει την Ιαπωνία εν γένει, μετά το καταναγκαστικό άνοιγμα της χώρας το 1853 και την παγκόσμια έκθεση του Παρισιού το 1867. Το λουλούδι γίνεται τότε ένα μοντέρνο μοτίβο, αποσπασμένο από το αρχικό αυτοκρατορικό του φορτίο, για να μπει στο καθαρά αισθητικό λεξιλόγιο της εποχής.
Ο Μονέ και τα νούφαρα-χρυσάνθεμα
Ο Κλωντ Μονέ, μεγάλος συλλέκτης ιαπωνικών χαρακτικών, ζωγράφισε αρκετές σειρές χρυσανθέμων τη δεκαετία του 1890, ακόμη και πριν από τα περίφημα νούφαρά του. Αυτοί οι πίνακες αντιμετωπίζουν το λουλούδι ως πρόφαση για καθαρό χρώμα, μακριά από κάθε θρησκευτική ή πολιτική συμβολική: μάζες κίτρινου, λευκού και πορφυρού που απαντούν η μία στην άλλη με κατακερματισμένες πινελιές, τυπικές της ιμπρεσιονιστικής προσέγγισης.
Ο ιαπωνισμός στην Art Nouveau
Το κίνημα της Art Nouveau πάει την ιαπωνίζουσα επιρροή ακόμη παραπέρα. Οι καμπύλες γραμμές, τα στυλιζαρισμένα floral μοτίβα σε επίπεδες επιφάνειες και οι ασύμμετρες συνθέσεις δανείζονται απευθείας από το λεξιλόγιο των χαρακτικών. Το χρυσάνθεμο χάνει εκεί τη ιερή του διάσταση για να γίνει γραφικό μοτίβο, σχεδόν διακοσμητικό με την ευγενή έννοια του όρου — κάτι που, παρεμπιπτόντως, προαναγγέλλει αρκετά καλά αυτό που οι σύγχρονοι πίνακες κάνουν σήμερα με αυτό.
Αυτή την ένταση ανάμεσα στην ασιατική κληρονομιά και τη γραφική επανερμηνεία τη συναντάμε και σε έργα όπως ο πίνακας Χρυσάνθεμα ροζ και πορφυρό σε τετράδα σε επίπεδα, όπου ο ανθισμένος κλάδος απλώνεται σε ιβουάρ φόντο με μια οικονομία μέσων που χρωστά πολλά στο sumi-e.
— Η επιλογή μας
Διαβάζοντας τα χρώματα του χρυσανθέμου σύμφωνα με τις καλλιτεχνικές παραδόσεις
Το χρώμα του χρυσανθέμου δεν λέει την ίδια ιστορία ανάλογα με την ήπειρο όπου το κοιτάζουμε. Είναι ίσως το πιο παραπλανητικό τμήμα του μοτίβου για ένα μη ενημερωμένο δυτικό βλέμμα.
- Λευκό : στην Ιαπωνία και σε μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ασίας, είναι το χρώμα του πένθους κατεξοχήν, δεσμευμένο για τις τελετές θρήνου. Στην Ευρώπη, το λευκό του χρυσανθέμου παραπέμπει μάλλον στην αγνότητα και την αθωότητα, χωρίς άμεση νεκρική χροιά — παρότι το λουλούδι παραμένει συνδεδεμένο με τα νεκροταφεία σε ορισμένες χώρες, όπως η Γαλλία.
- Κόκκινο : στην κλασική κινεζική ζωγραφική, το βαθύ κόκκινο σηματοδοτεί την ευγένεια και την αυτοκρατορική δύναμη. Στη Δύση, γλιστρά περισσότερο προς το πάθος, την ερωτική ένταση, ένα πιο προσωπικό παρά πολιτικό ρεπερτόριο.
- Κίτρινο και χρυσό : χρώμα του ήλιου και άρα της ουράνιας εξουσίας στην Ιαπωνία, το κίτρινο παραμένει στην Κίνα συνδεδεμένο με τη μακροζωία. Οι ιμπρεσιονιστές, πάλι, το χρησιμοποιούν κυρίως για τη λαμπερή δονητικότητά του, χωρίς συμβολικές σκοπιμότητες.
Αυτή η χρωματική αμφισημία εξηγεί γιατί ορισμένοι επισκέπτες διστάζουν μπροστά σε ένα μνημειώδες λευκό χρυσάνθεμο σε ένα σαλόνι: το μοτίβο φέρει, ανάλογα με την πολιτισμική ευαισθησία του καθενός, πολύ διαφορετικές ηχώ. Τίποτα ανησυχητικό, πάντως — η σύγχρονη ανάγνωση στη Γαλλία παραμένει σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένη με τη floral κομψότητα και όχι με το πένθος.
— Δείτε επίσης
Από το ζωγραφικό μοτίβο στο σύγχρονο πίνακα: ένας συμβολισμός που διαρκεί
Οι σύγχρονοι πίνακες με χρυσάνθεμα δεν αντιγράφουν τις παλιές χαρακτικές, αλλά συνεχίζουν το πνεύμα τους. Συναντάμε την ίδια προσοχή στη χειρονομία, στη σύνθεση που αφήνει το μοτίβο να αναπνεύσει, κληρονομημένη άμεσα από το sumi-e και το ukiyo-e.
Ο πίνακας Χρυσάνθεμο ιβουάρ σε κόκκινο φόντο και καρμεζί δίσκο είναι ένα καλό παράδειγμα: το λευκό λουλούδι ξεχωρίζει πάνω σε βαθύ κόκκινο επίπεδο, σε μια σύνθεση που χρωστά εξίσου στην ασιατική παράδοση και στο σύγχρονο γραφισμό. Αντίθετα, έργα όπως ο πίνακας Χρυσάνθεμο ροζ και τυρκουάζ με εκρηκτικά πέταλα δανείζονται μάλλον από την χρωματική ελευθερία του ιμπρεσιονισμού, με μια έκρηξη χρωμάτων που θυμίζει τους τελευταίους floral πίνακες του Μονέ.
Για όποιον ενδιαφέρεται για τη συμβολική σημασία αυτών των έργων τη στιγμή που θέλει να κάνει δώρο έναν, το άρθρο μας για τη σημασία του χρυσανθέμου στην τέχνη και την ερμηνεία του ανάλογα με τις περιστάσεις περιγράφει λεπτομερώς τι πρέπει να αποφεύγεται ή να προτιμάται ανάλογα με τον παραλήπτη.
Όσοι προτιμούν μια πιο αφηρημένη και σύγχρονη ανάγνωση του floral μοτίβου θα βρουν επίσης υλικό να εξερευνήσουν στην επιλογή αφηρημένων πολύχρωμων πινάκων, όπου το λουλούδι μερικές φορές διαλύεται σχεδόν εντελώς μέσα στο καθαρό χρώμα.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί το χρυσάνθεμο είναι το έμβλημα της Ιαπωνίας;
Επειδή η ακτινωτή μορφή του θυμίζει τον ήλιο, σύμβολο της αυτοκρατορικής εξουσίας. Το οικόσημο του θρόνου του Χρυσανθέμου ονομάζει την ιαπωνική μοναρχία εδώ και αιώνες και εξακολουθεί να εμφανίζεται σήμερα στα επίσημα έγγραφα και στο εθνικό διαβατήριο.
Ποια είναι η διαφορά στη συμβολική του χρυσανθέμου ανάμεσα στην Ασία και την Ευρώπη;
Στην Ασία, το λουλούδι φέρει ισχυρό πολιτικό και πνευματικό φορτίο, συνδεδεμένο με την αυτοκρατορική εξουσία και τη μακροζωία. Στην Ευρώπη, επιβλήθηκε κυρίως ως αισθητικό μοτίβο τον 19ο αιώνα, μέσω του ιαπωνισμού, με μια πιο προσωπική και λιγότερο κωδικοποιημένη ανάγνωση.
Ποιοι ζωγράφοι αναπαρέστησαν το χρυσάνθεμο στα έργα τους;
Ο Κατσουσίκα Χοκουσάι το επεξεργάστηκε σε χαρακτική ukiyo-e, σε πολύχρωμες επίπεδες συνθέσεις. Ο Κλωντ Μονέ ζωγράφισε αρκετές σειρές του τη δεκαετία του 1890, πριν από τα περίφημα νούφαρά του, χρησιμοποιώντας το ως πρόφαση για έρευνες πάνω στο καθαρό χρώμα.
Γιατί το χρυσάνθεμο συνδέεται με το πένθος σε ορισμένες χώρες;
Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γαλλία, το λευκό λουλούδι τοποθετείται παραδοσιακά στους τάφους, ιδιαίτερα την ημέρα των Αγίων Πάντων. Αυτή η συσχέτιση παραμένει πολιτισμικά διακριτή από το αυτοκρατορικό και ζωτικό συμβολικό φορτίο που το χρυσάνθεμο έχει στην Ασία.
Συμπέρασμα
Από τις ξυλογραφίες με τα αυτοκρατορικά σήματα μέχρι τα τελευταία φωτεινά αγγίγματα του Μονέ, το χρυσάνθεμο δεν έπαψε ποτέ να αλλάζει ενδυμασία χωρίς να χάσει την βαθιά του ταυτότητα. Ίσως αυτό ακριβώς είναι το σημάδι των μεγάλων μοτίβων: διασχίζουν τους αιώνες και τους πολιτισμούς, αναδιαμορφώνονται χωρίς ποτέ να διαλύονται.
Να κρεμάσεις σήμερα ένα πίνακα με χρυσάνθεμο στο σπίτι σου σημαίνει να συνεχίσεις αυτή τη ζωγραφική συζήτηση που ξεκίνησε επί δυναστείας Τανγκ. Κάθε απόχρωση, κάθε σύνθεση αφηγείται, με τον δικό της τρόπο, αυτή την χιλιετή ιστορία — εσείς επιλέγετε ποια θα ταιριάξει καλύτερα στον τοίχο σας.
Εξερευνήστε τις συλλογές μας
