paysageΣχολές και δάσκαλοι της τοπιογραφίας

Γιατί τα τοπία του Soutine είναι τόσο παραμορφωμένα;

Μωσαϊκό από πέντε πίνακες, ανάμεσά τους Χρυσή Πλύση, Ψίθυροι του Βυθού και Αιώνιος Άνοιξη

Δεν θα ξεχάσω ποτέ εκείνη τη στιγμή σε μια γκαλερί της Rive Gauche, μπροστά σε ένα τοπίο του Σερέ υπογεγραμμένο από τον Σουτίν. Τα δέντρα φαίνονταν να σπασμώδουν, ο δρόμος κυμάτιζε σαν κύμα, τα σπίτια έγερναν σε μια ακατόρθωτη ισορροπία. Μια επισκέπτρια δίπλα μου ψιθύρισε: «Μοιάζει με εφιάλτη». Χαμογέλασα. Ήταν ακριβώς το αντίθετο: ήταν η πραγματικότητα όπως τη βλέπει κανείς με αβάσταχτη ένταση.

Αυτό που αποκαλύπτουν τα παραμορφωμένα τοπία του Σουτίν: μια συναισθηματική αντίληψη του κόσμου που μετατρέπει τη φύση σε καθαρή αίσθηση, μια ζωγραφική τεχνική που προαναγγέλλει τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό δεκαετίες αργότερα, και ένα καλλιτεχνικό όραμα που κάνει τη στρέβλωση γλώσσα αλήθειας και όχι σφάλμα αναπαράστασης.

Κοιτάζετε αναπαραγωγές των έργων του και αναρωτιέστε γιατί όλα φαίνονται στραβά, ασταθή, σχεδόν βίαια. Αναρωτιέστε αν πρόκειται για σκόπιμη επιλογή ή για ανικανότητα να ζωγραφίσει «σωστά». Ίσως διστάζετε να κρεμάσετε αυτά τα βασανισμένα τοπία στο σπίτι σας.

Μην ανησυχείτε: αυτή η παραμόρφωση δεν είναι αδεξιότητα ούτε τρέλα. Είναι η πιο ειλικρινής έκφραση που έδωσε ποτέ ζωγράφος για τη δική του εμπειρία του τοπίου.

Αφήστε με να σας πω γιατί ο Χαΐμ Σουτίν επέλεξε να στρεβλώσει την πραγματικότητα για να την αποκαλύψει καλύτερα.

Η όραση ως εσωτερικός σεισμός

Όταν ο Σουτίν έφτασε στο Σερέ το 1919, δεν ζωγράφιζε αυτό που έβλεπε. Ζωγράφιζε αυτό που ένιωθε μπροστά σε αυτό που έβλεπε. Κρίσιμη διαφορά.

Τα τοπία του Σουτίν είναι παραμορφωμένα επειδή μεταφέρουν μια ενισχυμένη συναισθηματική αντίληψη. Φανταστείτε ότι κάθε δέντρο, κάθε σπίτι, κάθε λόφος προκαλεί μέσα σας μια σπλαχνική αντίδραση – ένα ρίγος, μια αγωνία, έναν ενθουσιασμό – τόσο ισχυρό που αλλάζει ακόμη και την αντίληψή σας για τη μορφή.

Τα τοπία του από τον Νότο ταλαντεύονται, στρίβουν, καταρρέουν επειδή αποτυπώνουν την αστάθεια της εμπειρίας και όχι τη σταθερότητα της εμφάνισης. Ένα δέντρο δεν είναι στατικό στοιχείο του σκηνικού: είναι μια ζωντανή παρουσία που στρίβεται κάτω από τον μistral, που ανθίζει βίαια προς τον ουρανό, που ζυγίζει με όλο του το φυτικό βάρος.

Αυτή η προσέγγιση εξηγεί γιατί οι δρόμοι του δεν είναι ποτέ ευθείς, γιατί τα σπίτια του γέρνουν επικίνδυνα, γιατί ακόμη και ο ουρανός φαίνεται να σπασμώδεται. Η παραμόρφωση δεν εφαρμόζεται εκ των υστέρων: γεννιέται ταυτόχρονα με το όραμα.

Η επίδραση της σωματικής του κατάστασης

Δεν μπορεί να αγνοηθεί ότι ο Σουτίν έπασχε από χρόνιες πεπτικές διαταραχές και βαθιά αγωνία. Ορισμένοι ιστορικοί συνδέουν άμεσα τα βασανισμένα τοπία του με τη σωματική του κατάσταση. Όταν κανείς υποφέρει, ολόκληρος ο κόσμος φαίνεται στρεβλός, ασταθής, απειλητικός.

Οι πίνακές του γίνονται τότε ανεστραμμένα αυτοπορτρέτα: δεν ζωγραφίζει τα δικά του χαρακτηριστικά, αλλά το νευρικό του σύστημα προβαλλόμενο πάνω στο τοπίο. Κάθε στραβή γραμμή είναι ένα ακάλυπτο νεύρο, κάθε όξινο χρώμα ένας πόνος μεταφρασμένος σε χρωστική.

Το χρώμα ως δύναμη παραμόρφωσης

Στη δουλειά μου ως σύμβουλος συλλεκτών επιμένω πάντα σε αυτό το σημείο: στον Σουτίν, το χρώμα προηγείται της μορφής. Ή μάλλον, την παραμορφώνει ενεργά.

Εφάρμοζε παχιά στρώματα μπογιάς — άλλοτε με σπάτουλα, άλλοτε με το κοντάρι του πινέλου — που δημιουργούσαν φυσικά ανάγλυφα πάνω στον καμβά. Αυτά τα πάχη παρήγαγαν σκιές, βαθουλώματα και εξογκώματα που τόνιζαν οπτικά την παραμόρφωση.

Κοιτάξτε τα Τοπία του Cagnes του: τα έντονα κόκκινα όχι μόνο χρωματίζουν τις στέγες, τις κάνουν να γέρνουν. Τα όξινα πράσινα δεν περιγράφουν το φύλλωμα, το κάνουν να σπαρταρά. Το χρώμα δεν εφαρμόζεται πάνω σε μια προϋπάρχουσα δομή – ΕΙΝΑΙ η δομή, με όλη της τη βία και την ενέργεια.

Αυτή η τεχνική εξηγεί γιατί τα τοπία του φαίνονται ζωντανά, σχεδόν οργανικά. Έχει κανείς την αίσθηση ότι οι μορφές συνεχίζουν να κινούνται αφού ο ζωγράφος έχει αποθέσει το πινέλο του.

Μπλε ναυτικό και χρυσό ουράνιο τόξο που διασχίζει έναν θυελλώδη ουρανό, λευκή contemplative σιλουέτα από κάτω

Όταν η τεχνική γίνεται όραση του κόσμου

Ο Soutine ζωγράφιζε όρθιος, συχνά σε κατάσταση μεγάλης διέγερσης. Ξαναπιάνοντας εμμονικά τους ίδιους καμβάδες, έξυνε, κάλυπτε, παραμόρφωνε ακόμη περισσότερο.

Οι σύγχρονοί του διηγούνται ότι κατέστρεφε τακτικά τα έργα του σε ξεσπάσματα οργής για τελειομανία. Αυτή η βία της χειρονομίας επανευρίσκεται στη βία της μορφής. Τα τοπία του Soutine είναι παραμορφωμένα επειδή φέρουν το ίχνος μιας σωματικής μάχης ανάμεσα στον ζωγράφο και τον καμβά του.

Δεν χρησιμοποιούσε προσχέδια ούτε σκίτσα. Επιτιθόταν κατευθείαν στον καμβά με τα σωληνάρια των χρωμάτων του, αφήνοντας το ένστικτο να καθοδηγεί κάθε πινελιά. Αυτή η μέθοδος παρήγαγε αναγκαστικά ασταθείς συνθέσεις, όπου η κλασική ισορροπία θυσιάζεται υπέρ της ακατέργαστης ενέργειας.

Η άρνηση της ακαδημαϊκής προοπτικής

Εκπαιδευμένος στο Βίλνιους και έπειτα στο Παρίσι, ο Soutine γνώριζε άριστα τους κανόνες της προοπτικής. Η παραμόρφωση των τοπίων του ήταν επομένως μια εσκεμμένη επιλογή, όχι άγνοια.

Απέρριπτε την ψευδαίσθηση του μετρημένου βάθους υπέρ ενός βιωμένου βάθους. Οι ορίζοντές του γέρνουν, οι γραμμές φυγής του τέμνονται τυχαία, τα επίπεδά του επικαλύπτονται χωρίς χωρική λογική – και όμως, πιστεύει κανείς απόλυτα σε αυτούς τους χώρους. Επειδή είναι ψυχολογικά αληθινοί, ακόμη κι αν είναι γεωμετρικά ψευδείς.

Η κληρονομιά των μάστορων της παραμόρφωσης

Ο Soutine έτρεφε ένα παθιασμένο θαυμασμό για ορισμένους ζωγράφους του παρελθόντος που κι αυτοί είχαν πάρει ελευθερίες με την πιστή αναπαράσταση.

Ο Ελ Γκρέκο ήταν η απόλυτη αναφορά του. Αυτές οι επιμήκεις μορφές, αυτοί οι θυελλώδεις ουρανοί, αυτή η πνευματικότητα που παραμορφώνει τα σώματα για να εκφράσει καλύτερα την ψυχή – όλα αυτά αντηχούσαν βαθιά στον Soutine. Μετέφερε αυτή την προσέγγιση από τα πορτρέτα στα τοπία: να επιμηκύνει, να στρεβλώνει, να συμπιέζει για να αποκαλύψει μια αόρατη αλήθεια.

Θαύμαζε επίσης τον Ρέμπραντ για την παχιά του ύλη και τις δραματικές του σκιές, τον Κουρμπέ για τη ζωγραφική με το μαχαίρι, αυτούς τους καλλιτέχνες που έκαναν την πικτουρική πάστα ένα σχεδόν γλυπτικό υλικό. Τα μαθήματά τους επανευρίσκονται στα τοπία του, όπου η ζωγραφική δεν μιμείται τη φύση αλλά γίνεται η ίδια φύση – παχιά, οργανική, ζωντανή.

Αυτή η συγγένεια με τους μεγάλους μάστορες δείχνει ότι η παραμόρφωση στον Soutine δεν είναι μια σύγχρονη εκκεντρικότητα, αλλά η κορύφωση μιας μακράς παράδοσης συναισθηματικού ρεαλισμού που προτιμά την εσωτερική αλήθεια από την οπτική ακρίβεια.

Μαύρη και κόκκινη οροσειρά διασχισμένη από ένα βαθυκόκκινο ίχνος μέσα στην πυκνή γκρίζα ομίχλη

Ζώντας με την βασανισμένη ομορφιά

Σήμερα, το να κρεμάσει κανείς ένα τοπίο του Soutine – ή μια αναπαραγωγή υψηλής ποιότητας – σε ένα σύγχρονο εσωτερικό δημιουργεί ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα.

Αυτά τα παραμορφωμένα τοπία λειτουργούν θαυμάσια σε καθαρούς χώρους όπου η ενέργειά τους μπορεί να αναπνεύσει. Ένα μινιμαλιστικό σαλόνι με ευθείες γραμμές βρίσκει ένα συναρπαστικό αντίβαρο σε αυτές τις δινωτές συνθέσεις. Ένα σύγχρονο γραφείο κερδίζει συναισθηματικό βάθος με έναν από αυτούς τους βασανισμένους ουρανούς.

Συχνά συμβουλεύω να τοποθετείτε αυτά τα έργα σε σημεία διέλευσης – έναν διάδρομο, έναν προθάλαμο – όπου η οπτική τους έντασης μπορεί να εκπλήξει χωρίς να κορεστεί. Ή, αντίθετα, σε έναν χώρο περισυλλογής, όπου μπορεί κανείς να καθίσει και να αφεθεί να τον απορροφήσει η διαρκής κίνησή τους.

Ο φωτισμός είναι καθοριστικός: ένα πλάγιο φως τονίζει το ανάγλυφο της παχιάς ύλης, κάνοντας τις μορφές να κινούνται κυριολεκτικά ανάλογα με την ώρα της ημέρας. Αυτά τα τοπία δεν είναι ποτέ τα ίδια το πρωί και το βράδυ.

Το ψυχολογικό αποτέλεσμα στον χώρο

Ένα τοπίο του Soutine δεν είναι ποτέ διακοσμητικό με παθητικό τρόπο. Ενεργοποιεί τον χώρο —τον φορτίζει με ενέργεια, μερικές φορές ακόμη και με ανησυχία. Ακριβώς αυτό το κάνει πολύτιμο μέσα στα συχνά αποστειρωμένα εσωτερικά μας.

Αυτές οι παραμορφώσεις μας υπενθυμίζουν ότι η ομορφιά δεν είναι πάντα καταπραϋντική, ότι η τέχνη μπορεί να ενοχλεί, να ταράζει, να ξυπνά. Σε έναν κόσμο κορεσμένο από λείες, βελτιστοποιημένες εικόνες, αυτά τα σπασμωδικά τοπία προσφέρουν μια ωμή γνησιότητα που έχει γίνει σπάνια.

Αφήστε την βασανισμένη ομορφιά να μπει στην καθημερινότητά σας
Ανακαλύψτε την αποκλειστική συλλογή μας από πίνακες τοπίων που αποτυπώνουν την ακατέργαστη ενέργεια της φύσης με την ίδια συναισθηματική ένταση με τους εξπρεσιονιστές μάστορες.

Η παραμόρφωση ως γλώσσα της αλήθειας

Τελικά, τα τοπία του Soutine είναι παραμορφωμένα επειδή αρνούνται το ψέμα της αντικειμενικότητας. Υποστηρίζουν ότι η εμπειρία μας για τον κόσμο δεν είναι ποτέ ουδέτερη, ποτέ σταθερή, ποτέ αποκλειστικά οπτική.

Όταν κοιτάζουμε ένα τοπίο, προβάλλουμε πάνω του τους φόβους, τις επιθυμίες, την κούρασή μας, τον ενθουσιασμό μας. Ο Soutine είχε απλώς την ειλικρίνεια – και την ιδιοφυΐα – να ζωγραφίσει αυτή την προβολή, αντί να προσποιείται ότι ζωγραφίζει «αυτό που υπάρχει εκεί».

Τα στρεβλά δέντρα του είναι πιο αληθινά από οποιαδήποτε βοτανική φωτογραφία, επειδή περιλαμβάνουν την παρουσία του θεατή. Τα γερμένα σπίτια του λένε κάτι για την ανθρώπινη κατοικία που δεν θα πει ποτέ μια ακριβής αρχιτεκτονική καταγραφή.

Αυτή η ειλικρινής παραμόρφωση εξηγεί γιατί τα τοπία του συνεχίζουν να μας αγγίζουν έναν αιώνα αργότερα. Μιλούν μια οικουμενική γλώσσα: εκείνη του συγκινησιακού βιώματος μπροστά στον κόσμο, της ευαλωτότητας μπροστά στη φύση, της θεμελιώδους αστάθειας κάθε αντίληψης.

Την επόμενη φορά που θα στέκεστε μπροστά σε ένα από τα τοπία του – ή θα κοιτάζετε αυτή την αναπαραγωγή που τολμήσατε τελικά να κρεμάσετε στο σαλόνι σας – μην προσπαθείτε να «καταλάβετε» γιατί όλα είναι στραβά. Απλώς αφήστε αυτές τις σπασμωδικές μορφές να αντηχήσουν με τους δικούς σας εσωτερικούς τρόμους. Αφήστε αυτή τη ζωγραφική αστάθεια να αντικατοπτρίσει την αστάθεια του δικού σας βλέμματος στον κόσμο.

Γιατί αυτό ακριβώς αναζητούσε ο Soutine: όχι να αναπαραγάγει το τοπίο, αλλά να μας κάνει να νιώσουμε όσα υπάρχουν συγκινητικά, φοβερά και υπέροχα στο απλό γεγονός του να κοιτάς ένα δέντρο, έναν λόφο, έναν ουρανό.

Και γι' αυτό έπρεπε να παραμορφώσει τα πάντα. Επειδή η αλήθεια, μερικές φορές, δεν έχει ευθείες γραμμές.

Συχνές ερωτήσεις

Ζωγράφιζε ο Soutine από τη φύση ή από μνήμης;

Ο Soutine δούλευε σχεδόν πάντα επί τόπου, απευθείας μπροστά στο τοπίο. Αυτή η πρακτική εξηγεί εν μέρει την ένταση των παραμορφώσεών του: δεν ανασυνέθετε νοερά τη σκηνή, αλλά αντιδρούσε σωματικά στην παρουσία της. Οι σύγχρονοί του διηγούνται ότι έμενε ώρες όρθιος μπροστά στο καβαλέτο του, με κάθε καιρό, ζωγραφίζοντας με μια άγρια συγκέντρωση. Αυτή η άμεση αντιπαράθεση με το τοπίο παρήγαγε ένα είδος οπτικής μάχης της οποίας το ίχνος έμενε στον καμβά. Οι παραμορφώσεις γεννιούνταν από αυτή την ένταση ανάμεσα σε αυτό που έβλεπε αντικειμενικά και σε αυτό που ένιωθε υποκειμενικά, μια ένταση αδύνατη να αναπαραχθεί στο atelier. Ακόμη και όταν ξαναπιανόταν με τους καμβάδες του αργότερα, διατηρούσε αυτή την πρωταρχική ενέργεια, αρνούμενος να «διορθώσει» προς έναν πιο ακαδημαϊκό ρεαλισμό.

Μπορεί πραγματικά να κρεμαστεί ένα τόσο ταραγμένο τοπίο σε ένα σύγχρονο εσωτερικό;

Απολύτως, και μάλιστα συνιστάται ιδιαιτέρως! Τα σύγχρονα εσωτερικά, συχνά λιτά και γεωμετρικά, ωφελούνται τεράστια από την οργανική ενέργεια ενός τοπίου του Soutine. Αυτή η φαινομενική αντίφαση δημιουργεί στην πραγματικότητα έναν συναρπαστικό διάλογο: η σταθερότητα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής συναντά την εκφραστική αστάθεια της ζωγραφικής. Το μυστικό βρίσκεται στην τοποθέτηση και την κλίμακα. Σε έναν μεγάλο ανοιχτό χώρο, μια αναπαραγωγή γενναιόδωρου format μπορεί να γίνει σημείο εστίασης που δυναμώνει ολόκληρο το δωμάτιο. Σε έναν πιο οικείο χώρο, ένα μεσαίο format προσφέρει συγκεντρωμένη ένταση. Απλώς αποφύγετε να φορτώσετε τον ίδιο τοίχο – αφήστε αυτά τα παραμορφωμένα τοπία να αναπνεύσουν, περιτριγυρισμένα από ουδέτερο χώρο. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό: το εσωτερικό σας κερδίζει συναισθηματικό βάθος χωρίς να χάνει τη αισθητική του συνοχή.

Πώς να ξεχωρίσει κανείς την εκφραστική παραμόρφωση του Soutine από μια απλή τεχνική αδεξιότητα;

Εξαιρετική ερώτηση που αγγίζει την καρδιά της κατανόησης της μοντέρνας τέχνης. Η διαφορά έγκειται στη συνοχή και στην πρόθεση. Στον Soutine, κάθε παραμόρφωση υπηρετεί τη συνολική έκφραση: τα δέντρα γέρνουν όλα προς μια κατεύθυνση που δημιουργεί δυναμική, τα σπίτια ανατρέπονται σε ρυθμό που δομεί τη σύνθεση, τα όξινα χρώματα ενισχύουν την αίσθηση της κίνησης. Τίποτα δεν είναι ποτέ τυχαίο ή άσκοπο. Επιπλέον, τα σπάνια πιο «ήρεμα» έργα του – ορισμένα πορτρέτα ή νεκρές φύσεις – αποδεικνύουν ότι κυριαρχούσε τέλεια στην ανατομία και την κλασική προοπτική. Η παραμόρφωση είναι λοιπόν μια σκόπιμη επιλογή, όχι ανικανότητα. Τέλος, παρατηρήστε την υλικότητα της ζωγραφικής: το πάχος, η κατεύθυνση των πινελιών, η δόνηση των χρωμάτων – όλα αποκαλύπτουν ένα σίγουρο χέρι, ακόμη και μέσα στην προφανή βιαιότητα του gesto. Η αδεξιότητα παράγει δισταγμό· η ιδιοφυΐα του Soutine παράγει πεποίθηση, ακόμη και μέσα στη διαστρέβλωση.