Πέρασα δεκαπέντε χρόνια αποκαθιστώντας καμβάδες του Turner στα αποθέματα του μουσείου. Ένα πρωί του Μαρτίου, μπροστά στο Βροχή, ατμός και ταχύτητα, κατάλαβα ότι αυτός ο ρομαντικός δάσκαλος είχε ανακαλύψει ένα μυστικό που η μετεωρολογική επιστήμη θα αποκάλυπτε μόνο πενήντα χρόνια αργότερα: το φως δεν διασχίζει ποτέ την ατμόσφαιρα ομοιόμορφα. Λυγίζει, κατακερματίζεται, χρωματίζεται διαφορετικά ανάλογα με την πυκνότητα του αέρα, την υγρασία, τα αιωρούμενα σωματίδια. Αυτό το φαινόμενο της ατμοσφαιρικής διάθλασης μετατρέπει ένα απλό ηλιοβασίλεμα σε χρωματική συμφωνία.
Αυτό που προσφέρει η μέθοδος ζωγραφικής της διάθλασης του φωτός είναι το εξής: επιτρέπει να αιχμαλωτίσετε αυτή την οπτική μαγεία που κάνει ορισμένα τοπία απόλυτα ζωντανά, αποκαλύπτει γιατί ορισμένοι πίνακες φαίνονται να αναπνέουν ενώ άλλοι μένουν επίπεδοι, και προσφέρει μια ακριβή τεχνική προσέγγιση για να αποδώσετε την ανεπαίσθητη αίσθηση της ατμόσφαιρας.
Η απογοήτευση είναι, ωστόσο, παγκόσμια: ζωγραφίζετε ένα υπέροχο τοπίο, αλλά στον καμβά το φως φαίνεται νεκρό, χωρίς εκείνο το αιθέριο βάθος που σας είχε συγκινήσει τόσο. Τα στρώματα της πρωινής ομίχλης γίνονται ένα ομοιόμορφο γκρι, ο χρυσαφένιος φωτοστέφανος γύρω από τον ανατέλλοντα ήλιο μοιάζει με αδέξια κηλίδα. Γνωρίζετε τα χρώματα, κατέχετε το πινέλο, αλλά κάτι ουσιώδες σας διαφεύγει.
Μην ανησυχείτε: η ζωγραφική της ατμοσφαιρικής διάθλασης δεν είναι ζήτημα έμφυτου ταλέντου, αλλά κατανόησης των οπτικών φαινομένων και της πικτοριαλιστικής τους απόδοσης. Οι impressionistes το απέδειξαν: με μια δομημένη μέθοδο, μπορείτε να κάνετε το φως να τραγουδήσει μέσα από τα στρώματα του αέρα όπως συμβαίνει στην πραγματικότητα. Θα σας αποκαλύψω αυτή τη μεθοδική προσέγγιση, αυτή που ανασυνέθεσα αναλύοντας εκατοντάδες σημαντικούς πίνακες.
Η επανάσταση του βλέμματος: κατανοώντας τη δομή της ατμόσφαιρας
Πριν αγγίξετε πινέλο, πρέπει να αποδομήσετε νοερά αυτό που παρατηρείτε. Η ατμόσφαιρα δεν είναι ποτέ ομογενής. Αποτελείται από επάλληλα στρώματα, το καθένα με τη δική του πυκνότητα, θερμοκρασία και υγρασία. Αυτή η στρωματοποίηση δημιουργεί διεπιφάνειες όπου το φως αλλάζει ταχύτητα και κατεύθυνση.
Ο Claude Monet το είχε διαισθανθεί στη σειρά του με τα Θημωνιές. Παρατηρώντας το ίδιο θέμα σε διαφορετικές ώρες, δεν κατέγραφε απλώς χρωματικές μεταβολές: χαρτογραφούσε τις μεταμορφώσεις της διάθλασης του φωτός ανάλογα με τη γωνία πρόσπτωσης του ήλιου και την εξέλιξη του πάχους της ατμόσφαιρας που διασχιζόταν. Το μεσημέρι το φως διασχίζει ένα ελάχιστο στρώμα. Στο λυκόφως ξεσκεπάζει την επιφάνεια της γης και διασχίζει μέγιστο πάχος ατμόσφαιρας, εξ ου και αυτοί οι έντονοι πορτοκαλί και πορφυροί τόνοι.
Το πρώτο βήμα της μεθόδου σας είναι λοιπόν να εντοπίσετε τα ατμοσφαιρικά στρώματα που υπάρχουν στο θέμα σας. Υπάρχει ομίχλη στο έδαφος; Σύννεφα σε ύψος; Θερμότητα που κάνει τον αέρα να τρεμοπαίζει πάνω από το έδαφος; Κάθε στρώμα εκτρέπει το φως διαφορετικά και απαιτεί μια συγκεκριμένη πικτοριαλιστική προσέγγιση.
Η προπαρασκευαστική χαρτογράφηση
Πριν ξεκινήσετε τον καμβά, σας προτείνω μια άσκηση που παρατήρησα στα σημειωματάρια του William Turner: σχεδιάστε τη σύνθεσή σας καθορίζοντας κάθε ζώνη σύμφωνα με την ατμοσφαιρική πυκνότητά της. Ζώνη 1: καθαρός αέρας κοντά στον θεατή. Ζώνη 2: ενδιάμεσο στρώμα ομίχλης. Ζώνη 3: μακρινό πάχος ατμόσφαιρας. Αυτή η χαρτογράφηση θα καθοδηγήσει τις τεχνικές σας επιλογές.
Η παλέτα της διάθλασης: πέρα από τα πρωτεύοντα χρώματα
Η διάθλαση του φωτός δεν περιορίζεται στην αλλαγή της έντασης: αναλύει φασματικά το λευκό φως. Τα μικρά μήκη κύματος (μπλε, βιολετί) διασκορπίζονται περισσότερο από τα μεγάλα (κόκκινο, πορτοκαλί). Γι' αυτό ο ουρανός είναι γαλάζιος και τα ηλιοβασιλέματα κόκκινα.
Η παλέτα σας πρέπει επομένως να ενσωματώνει αυτή την πρισματική λογική. Για να ζωγραφίσετε τη διάθλαση μέσα από τα ατμοσφαιρικά στρώματα, χρησιμοποιώ μια βαθμιδωτή παλέτα:
Εγγύς στρώμα (καθαρός αέρας) : καθαρά τοπικά χρώματα, ευκρινείς αντιθέσεις, λευκό του τιτανίου για τις άμεσες αντανακλάσεις.
Ενδιάμεσο στρώμα (ομίχλη, ατμός) : εισαγωγή χρωματιστών γκρι (συμπληρωματικό μείγμα + λευκό), προοδευτική εξασθένιση των αντιθέσεων, γαλαζωπή κυριαρχία για να υπαινιχθεί τη σκέδαση Rayleigh.
Απώτερο στρώμα (ορίζοντας, βάθος) : σχεδόν μονοχρωμία σε ωχρά μπλε-γκρι, πλησιέστερες τιμές, υπαινισσόμενη τη μέγιστη ατμοσφαιρική κορεσμό.
Αυτή η βαθμίδωση δεν είναι τυχαία: μιμείται ακριβώς τον τρόπο με τον οποίο το φως διαθλάται και σκεδάζεται διασχίζοντας αυξανόμενα πάχη ατμόσφαιρας. Οι impressionistes το ονόμαζαν ατμοσφαιρική προοπτική, αλλά το υποκείμενο φαινόμενο είναι καθαρά οπτικό.
Η τεχνική του στρωματοποιημένου γλαζιέ: μεταφράζοντας τη φωτεινή υπέρθεση
Εδώ βρίσκεται η καρδιά της μεθόδου: δεν μπορείτε να ζωγραφίσετε την ατμοσφαιρική διάθλαση σε ένα μόνο στρώμα. Η διαφάνεια και το βάθος απαιτούν προοδευτική οικοδόμηση με επάλληλα γλαζιέ, το καθένα αντίστοιχο σε ένα ατμοσφαιρικό στρώμα.
Πρώτο στρώμα: καθορίστε τις θεμελιώδεις τιμές σε μονοχρωμία. Εντοπίστε πού το φως είναι μέγιστο και πού εξασθενεί. Αυτό το υπόστρωμα σε γκρισάιγ δημιουργεί τη τονική δομή πάνω στην οποία θα οικοδομηθεί η χρωματική διάθλαση.
Δεύτερο στρώμα: εφαρμόστε τα τοπικά χρώματα των αντικειμένων, ελαφρώς απο-κορεσμένα. Δεν βρίσκεστε ακόμα μέσα στην ατμόσφαιρα, απλώς τοποθετείτε τα υλικά στοιχεία της σύνθεσης.
Τρίτο έως πέμπτο στρώμα: εδώ η μαγεία της διάθλασης λειτουργεί. Ετοιμάστε πολύ αραιωμένα γλαζιέ (1 μέρος χρώμα προς 3 μέρη μέσου) στις ατμοσφαιρικές αποχρώσεις: ψυχρά μπλε για τα βάθη, βιολετί για τις ζώνες ατμοσφαιρικής σκιάς, θερμά πορτοκαλί για τις ζώνες άμεσου φωτισμού κατά την ανατολή ή τη δύση.
Εφαρμόστε αυτά τα γλαζιέ επιλεκτικά σύμφωνα με τη προπαρασκευαστική σας χαρτογράφηση. Κάθε στρώμα γλαζιέ αντιπροσωπεύει ένα πάχος διασχισμένης ατμόσφαιρας. Όσο περισσότερα υπερθέτετε, τόσο οπτικά απομακρύνετε το στοιχείο από τον θεατή. Μέτρησα έως επτά διαδοχικά γλαζιέ σε ορισμένες ζώνες των Νούφαρων του Monet: κάθε διαφανές πέπλο πρόσθετε μια ακόμη ατμοσφαιρική βάθος.
Ο καθοριστικός ρόλος του μέσου ζωγραφικής
Για να επιτύχετε τη ζωγραφική της διάθλασης του φωτός, η επιλογή του μέσου είναι καθοριστική. Οι φυσικές ρητίνες (ντάμαρ) δημιουργούν μια λάμψη που μιμείται την ανάκλαση του φωτός. Το λινέλαιο stand oil, πιο παχύρρευστο, επιτρέπει γλαζιέ που διατηρούν καλύτερα τη θέση τους. Προσωπικά συνδυάζω τα δύο για να επιτύχω αυτή τη φωτεινή, δονούμενη ποιότητα που χαρακτηρίζει τους δασκάλους.
Οι ζώνες μετάβασης: εκεί όπου η διάθλαση αποκαλύπτεται
Το συνηθισμένο λάθος είναι να αντιμετωπίζετε ομοιόμορφα ολόκληρο τον καμβά. Όμως η ατμοσφαιρική διάθλαση εκδηλώνεται κυρίως στις διεπιφάνειες : μεταξύ γης και ουρανού, μεταξύ σκιάς και φωτός, μεταξύ ομίχλης και διαύγειας.
Παρατηρήστε ένα αντίφωτο στην πρωινή ομίχλη: δεν βλέπετε μια απότομη μετάβαση μεταξύ του σκούρου δέντρου και του φωτεινού ουρανού. Υπάρχει μια ζώνη διαθλαστικής διάχυσης όπου το φως, εκτραπεί από τα αιωρούμενα υδροσταγονίδια, δημιουργεί έναν φωτεινό φωτοστέφανο. Αυτή η θολή ζώνη δεν είναι καλλιτεχνική ασάφεια, είναι η πικτοριαλιστική μετάφραση ενός ακριβούς οπτικού φαινομένου.
Για να ζωγραφίσετε αυτές τις διαθλαστικές ζώνες, χρησιμοποιήστε την τεχνική του στοχευμένου sfumato : ενώ το ατμοσφαιρικό γλαζιέ είναι ακόμα υγρό, θαμπώστε απαλά τα περιγράμματα με ένα μαλακό, καθαρό πινέλο, με κυκλικές κινήσεις. Δεν εξαλείφετε το περίγραμμα, δημιουργείτε αυτή τη ζώνη οπτικής μετάβασης όπου το διαθλώμενο φως θολώνει τα όρια.
Παρατήρησα ότι ο Turner χρησιμοποιούσε μερικές φορές τα δάχτυλά του για να δημιουργήσει αυτές τις μεταβάσεις. Η θερμότητα και το φυσικό λάδι του δέρματος επιτρέπουν συγχωνεύσεις αδύνατες με το πινέλο, αυτή την αιθέρια σύντηξη χαρακτηριστική των καταιγιδωδών ουρανών του όπου τα ατμοσφαιρικά στρώματα αναμειγνύονται.
Αιχμαλωτίζοντας το ανεπαίσθητο: η διάθλαση στα μετεωρολογικά φαινόμενα
Οι πιο εντυπωσιακές στιγμές της ατμοσφαιρικής διάθλασης συμβαίνουν υπό ειδικές μετεωρολογικές συνθήκες: ομίχλη, βροχή, χιόνι, έντονη ζέστη. Κάθε φαινόμενο δημιουργεί διακριτά διαθλαστικά αποτελέσματα.
Η ομίχλη : τα υδροσταγονίδια που αιωρούνται δρουν σαν χιλιάδες μικροσκοπικά πρίσματα. Το φως κατακερματίζεται, δημιουργώντας αυτή τη διάχυτη φωτεινότητα χωρίς ορατή πηγή. Για να τη ζωγραφίσετε, δουλέψτε με πολύ αραιωμένα λευκο-γκρι γλαζιέ, αποφεύγοντας κάθε έντονη αντίθεση. Το κόλπο: προσθέστε μια μικρή ποσότητα κίτρινου της Νάπολης στα λευκά σας για αυτή την αχνή, θερμή λάμψη.
Η βροχή : οι κινούμενες σταγόνες δημιουργούν κάθετες διαθλαστικές γραμμώσεις. Δρουν σαν κυλινδρικοί φακοί, τεντώνοντας το φως. Τεχνική: πάνω σε υγρό φόντο, χαράξτε λεπτές κάθετες γραμμές με λεπτό πινέλο φορτωμένο με καθαρό μέσο ανακατεμένο με διαφανές λευκό. Η διάθλαση από τη βροχή δημιουργεί επίσης αντανακλάσεις στις βρεγμένες επιφάνειες: διπλασιάστε συστηματικά τις φωτεινές πηγές σας με ανεστραμμένη αντανάκλαση.
Το χιόνι σε αιώρηση : οι κρύσταλλοι πάγου διαθλούν το φως πρισματικά, δημιουργώντας μερικές φορές χρωματιστούς φωτοστέφανους (φαινόμενο παρηλίου). Για να υπαινιχθείτε αυτά τα διαθλαστικά φαινόμενα, στίξτε μικροσκοπικές πινελιές καθαρού λευκού πάνω σε ψυχρό μπλε-βιολετί γλαζιέ, συγκεντρώνοντας τις πινελιές γύρω από τις φωτεινές πηγές.
Η παρατήρηση ως θεμέλιο
Καμία τεχνική δεν αντικαθιστά την άμεση παρατήρηση. Ενθαρρύνω τους μαθητές μου να φωτογραφίζουν ατμοσφαιρικά φαινόμενα, αλλά πάνω απ' όλα να τα κοιτάζουν αναλυτικά. Πού ξεκινά ο φωτοστέφανος; Πώς μεταλλάσσεται το χρώμα από το κέντρο προς την περιφέρεια; Αυτή η συνειδητή παρατήρηση τροφοδοτεί τη νοητή σας βιβλιοθήκη των διαθλάσεων του φωτός.
Το θανάσιμο λάθος: η υπερφόρτωση και η χρωματική λάσπη
Στον ενθουσιασμό τους να αιχμαλωτίσουν την πολυπλοκότητα της ατμοσφαιρικής διάθλασης, πολλοί ζωγράφοι υπερφορτώνουν τους καμβάδες τους. Πολλά γλαζιέ, πολλά χρώματα, και η λάμψη χάνεται κάτω από ένα αδιαφανές στρώμα. Το αποτέλεσμα: μια θαμπή χρωματική λάσπη, ακριβώς το αντίθετο του επιδιωκόμενου αποτελέσματος.
Ο χρυσός κανόνας: κάθε γλαζιέ πρέπει να παραμένει διαφανές. Αν βλέπετε το χρώμα στη παλέτα σας, έχετε βάλει πάρα πολύ. Ένα σωστά δοσολογημένο γλαζιέ μοιάζει με ελαφρώς χρωματισμένο νερό. Στη παλέτα φαίνεται γελοία ωχρό. Στον καμβά, μετά από τρία ή τέσσερα περάσματα, δημιουργεί εκείνο το φωτεινό βάθος χαρακτηριστικό της καλά αποδομένης διάθλασης.
Μια άλλη παγίδα: να θέλετε να ζωγραφίσετε ολόκληρη την ατμόσφαιρα. Όχι. Εντοπίστε τις στρατηγικές ζώνες όπου η διάθλαση λέει κάτι ουσιώδες για τη σύνθεσή σας, και συγκεντρώστε εκεί τις προσπάθειές σας. Το υπόλοιπο μπορεί να μείνει λιτό. Η αντίθεση ανάμεσα σε επεξεργασμένες και απλές ζώνες δημιουργεί την αναγνωσιμότητα.
Αφήστε το φως να μεταμορφώσει το εσωτερικό σας
Ανακαλύψτε την αποκλειστική συλλογή μας από πίνακες φύσης που αποτυπώνουν με μαεστρία αυτά τα παιχνίδια ατμοσφαιρικού φωτός για τα οποία μιλάμε, για να προσθέσετε βάθος και ποίηση στους τοίχους σας.
Προς ένα φως που αναπνέει
Μετά από δεκαπέντε χρόνια αποκατάστασης αριστουργημάτων, κατάλαβα ότι η ζωγραφική της διάθλασης του φωτός μέσα από τα ατμοσφαιρικά στρώματα δεν ήταν μια άσκοπη τεχνική επίδειξη. Είναι αυτό που διακρίνει μια εικόνα από μια εμπειρία. Ένας καμβάς που κατέχει αυτά τα οπτικά αποτελέσματα δεν περιορίζεται να αναπαριστά ένα τοπίο: σας βυθίζει μέσα του, σας κάνει να νιώθετε τον υγρό αέρα του πρωινού, τη δονούμενη θερμότητα του μεσημεριού, την χρυσαφένια απαλότητα του βραδιού.
Η μέθοδος στηρίζεται σε λίγες αρχές: χαρτογραφήστε τα ατμοσφαιρικά στρώματα, οικοδομήστε με διαδοχικά γλαζιέ σεβόμενοι τη πρισματική λογική των μηκών κύματος, συγκεντρώστε τις προσπάθειές σας στις ζώνες μετάβασης όπου η διάθλαση αποκαλύπτεται, παρατηρείτε ακούραστα τη φύση για να τροφοδοτείτε την κατανόησή σας.
Ξεκινήστε με μετριοφροσύνη. Επιλέξτε ένα απλό θέμα: έναν λόφο στην πρωινή ομίχλη, ένα ηλιοβασίλεμα στη θάλασσα. Εφαρμόστε αυτή τη μέθοδο με μεθοδικότητα. Και παρατηρήστε τη ζωγραφιά σας να μεταμορφώνεται: αυτό που ήταν επίπεδο αποκτά ξαφνικά βάθος, αυτό που ήταν νεκρό αρχίζει να αναπνέει. Δεν ζωγραφίζετε πλέον αντικείμενα μέσα στον χώρο, ζωγραφίζετε τον ίδιο τον χώρο, εκείνο το αόρατο αλλά απτό πάχος που περιβάλλει κάθε πράγμα και μεταμορφώνει το φως σε ποίηση.
Η ατμοσφαιρική διάθλαση είναι το μυστικό των δασκάλων. Σήμερα, ανήκει σε εσάς.
Συχνές ερωτήσεις για τη ζωγραφική της διάθλασης του φωτός
Είναι απαραίτητο να χρησιμοποιηθεί λαδομπογιά για να ζωγραφιστεί η ατμοσφαιρική διάθλαση;
Όχι, απολύτως όχι, παρόλο που το λάδι προσφέρει αναμφισβήτητα πλεονεκτήματα για τα διαφανή γλαζάρισματα. Έχω δει εξαιρετικούς ακουαρελίστες να αποτυπώνουν τη φωτεινή διάθλαση με εκπληκτική ακρίβεια, αξιοποιώντας τη φυσική διαφάνεια του υλικού τους. Η ακουαρέλα επιτρέπει μάλιστα μια αυθορμησία στις ατμοσφαιρικές αποχρώσεις που είναι δύσκολο να επιτευχθεί με το λάδι. Η ακρυλική, με επιβραδυντικά μέσα και αραιωμένα γλαζάρισματα, δίνει επίσης ωραία αποτελέσματα, αν και το γρήγορο στέγνωμα δυσκολεύει τις απαλές μεταβάσεις. Αυτό που μετράει δεν είναι το υλικό, αλλά η κατανόηση του οπτικού φαινομένου : η οικοδόμηση με διαδοχικά διαφανή στρώματα, ο σεβασμός της χρωματικής λογικής της φωτεινής διάχυσης, η επεξεργασία των μεταβάσεων. Πάντα ενθαρρύνω τους αρχάριους να πειραματιστούν με το αγαπημένο τους υλικό αντί να στραφούν στο λάδι από υποχρέωση. Η τεχνική κυριαρχία του εργαλείου σας μετράει περισσότερο από το ίδιο το εργαλείο. Ξεκινήστε από εκεί που νιώθετε άνετα, η μέθοδος διάθλασης προσαρμόζεται σε όλα τα ζωγραφικά υλικά.
Πόσο χρόνο πρέπει να περιμένω ανάμεσα σε κάθε στρώμα γλαζαρίσματος;
Η υπομονή είναι η βασική αρετή για να ζωγραφίσετε την ατμοσφαιρική διάθλαση. Στη ελαιογραφία, συνιστώ τουλάχιστον 48 ώρες ανάμεσα σε κάθε γλάζωμα, ιδανικά μία εβδομάδα για τα παχιά στρώματα. Η εργασία σε υγρή επιφάνεια έχει τα πλεονεκτήματά της για ορισμένα εφέ, αλλά για να οικοδομήσετε μεθοδικά ξεχωριστά ατμοσφαιρικά στρώματα, το πλήρες στέγνωμα είναι απαραίτητο. Διαφορετικά, κινδυνεύετε να ξεκολλήσετε το προηγούμενο στρώμα και να δημιουργήσετε αυτή την περιβόητη χρωματική λάσπη. Το κόλπο των παλαιών δασκάλων: εργαστείτε ταυτόχρονα σε πολλούς καμβάδες. Όσο στεγνώνει ένα στρώμα στον πρώτο, προχωράτε στον δεύτερο. Αυτή η εναλλαγή διατηρεί τη δημιουργική ορμή χωρίς βιασύνη. Για την ακρυλική, 24 ώρες συνήθως αρκούν. Για την ακουαρέλα, μπορείτε να επαλείψετε μόλις το προηγούμενο στρώμα στεγνώσει στην αφή, δηλαδή σε λίγα λεπτά. Ο Turner, στην ύστερη περίοδό του, συνέθετε μερικές φορές ολόκληρες ατμόσφαιρες σε μία μόνο συνεδρία ακουαρέλας και μετά ενίσχυε με λάδι εβδομάδες αργότερα. Δεν υπάρχει απόλυτος κανόνας, αλλά η βιασύνη είναι εχθρός της διαθλαστικής λαμπρότητας.
Μπορώ να ζωγραφίσω την ατμοσφαιρική διάθλαση δουλεύοντας από φωτογραφία;
Ναι, αλλά με διάκριση. Η φωτογραφία καταγράφει πράγματι τα φαινόμενα φωτεινής διάθλασης, όμως τα μεταφράζει με τη δική της οπτική λογική, διαφορετική από αυτή του ανθρώπινου ματιού. Η κάμερα συμπιέζει τις τιμές, κορεσμένη μερικές φορές υπερβολικά τα χρώματα, και συχνά χάνει τις λεπτότητες στα φώτα, ακριβώς εκεί όπου η διάθλαση είναι πιο εντυπωσιακή. Χρησιμοποιώ τις φωτογραφίες ως τεκμηρίωση αναφοράς, ποτέ ως μοντέλο προς αντιγραφή. Μου θυμίζουν τη γενική δομή, τη θέση των στοιχείων, αλλά βασίζομαι στην οπτική μνήμη μου και στην κατανόηση των οπτικών φαινομένων για να ανασυνθέσω τη διαθλαστική ατμόσφαιρα. Το ιδανικό παραμένει η άμεση παρατήρηση, έστω και σύντομη: δέκα πέντε λεπτά μπροστά στο πραγματικό θέμα σας διδάσκουν περισσότερα από δύο ώρες με φωτογραφία. Το μάτι σας συλλαμβάνει τις άπειρες αποχρώσεις που η κάμερα ισοπεδώνει. Αν πρέπει να δουλέψετε από φωτογραφία, τραβήξτε πολλές με διαφορετικές εκθέσεις και, κυρίως, κρατήστε γραπτές σημειώσεις για όσα νιώθετε : την ποιότητα του αέρα, τη θερμοκρασία του φωτός, την υγρασία. Αυτές οι αισθητηριακές εντυπώσεις θα καθοδηγήσουν την πικτουρική σας ερμηνεία της ατμοσφαιρικής διάθλασης πολύ καλύτερα από μια στατική εικόνα.
